Αλλάζει ο άνθρωπος;

Όταν έκλεισα την τελευταία σελίδα του βιβλίου ήμουν αποφασισμένος να απελευθερώσω, σαν τους ασκούς του Αιόλου, όποια διάθεση ή υποψία αλλαγής τριγυρνούσε στο μυαλό μου. Θυμήθηκα όμως αυτή την φράση, από τις εισαγωγικές στο βιβλίο, πως η αληθινή αλλαγή εάν δεν έχει διάρκεια δεν είναι αλλαγή αλλά κάτι άλλο, ενθουσιασμός, πυροτέχνημα, απόδραση και χίλια δυο άλλα αλλά σίγουρα όχι αλλαγή. Και κάπως έτσι είπα να προχωρήσω με τον σωστό τρόπο.

Έχω την εντύπωση πως η ανάγνωση του νέου βιβλίου του κ. Καραγιάννη ισοδυναμεί με πολλές ώρες ψυχοθεραπείας. Όχι με τους ανόητους, επικίνδυνους και ανέξοδους ψυχολογισμούς του κάθε ανώριμου σταυροφόρου του διαδικτύου. Με την ευθύνη της ριζικής ανατροπής που γίνεται ισόβια στάση ζωής. Όχι αλλάζω σήμερα, αλλάζω για μια μέρα, δέκα μέρες, ένα μήνα, ένα χρόνο. Αλλάζω τώρα και υποστηρίζω την αλλαγή μου καθημερινά και ισόβια. Και εάν η πορεία μου φτάσει σε αδιέξοδο πάλι αλλαγή, κι αν φτάσω σε γκρεμό πάλι αλλαγή. Ο Καβάφης το είχε πει χρόνια πριν, η ζωή είναι ταξίδι. Είτε το λες Ιθάκη είτε οτιδήποτε άλλο, το λιμάνι είναι το τέλος, η πορεία είναι για μια ζωή.

Αυτό που με ενθουσίασε στο βιβλίο είναι το βάθος των σκέψεων και των εμπειριών του συγγραφέα σε σημείο που σε κάθε σελίδα να ανακαλύπτει κανείς νέες δυνατότητες και νέους δρόμους για να πραγματώσει την αλλαγή. Ο κ. Καραγιάννης δεν κρύφτηκε πίσω από λέξεις ή εύκολες συνταγές. Μιλάει για επανάσταση αλλά για μια επανάσταση με θύματα. Τα θύματα ενός παλιού εαυτού ενός προβληματικού χαρακτήρα ή περιβάλλοντος που πρέπει να προχωρήσει ή να μείνει στο τέλμα και να βουρκώσει. Δύσκολες κι έμπονες καταστάσεις όπως για κάθε τι που αξίζει.

Σε πολλά σημεία των κεφαλαίων ανακάλυψα το προσωπικό ύφος, την έμπρακτη αγαπητική διάθεση του ψυχοθεραπευτή που βοηθάει επειδή αγαπά κι όχι επειδή πληρώνεται. Διέκρινα τον άνθρωπο με τη βαθιά καρδιά κι όχι τον επιτυχημένο επαγγελματία στον τομέα του. Μέσα από τα κλινικά παραδείγματα που παρατίθενται στο βιβλίο θυμήθηκα δικές μου ανάλογες καταστάσεις, είδα εμπόδια και δρόμους, το σωστό και το λάθος, τον τρόπο εν τέλει να κάνεις την ελευθερία προορισμό για το μέλλον κι όχι διέξοδο από ένα πρόβλημα.

Λυπήθηκα λίγο που δεν είχα διαβάσει το έργο αυτό νωρίτερα. Όχι γιατί πλέον είναι αργά για αλλαγές αλλά γιατί πιθανότατα θα είχα προλάβει τα βήματα στον λάθος δρόμο του χθες. Παλιότερα πίστευα πως μόνο δυο χρόνοι υπάρχουν, το παρόν και το αργά. Πλέον αναρωτιέμαι. Ψάχνω την μελλοντική πιθανότητα να ζει κανείς από τώρα το μέλλον του. Αγώνας και αλλαγή. Ευθύνη και αλλαγή.

Ευχαριστούμε τον κ. Καραγιάννη για την, για άλλη μια φορά, κατάθεση της ψυχής και των γνώσεών του σε ένα βιβλίο. Ευχαριστούμε για τους δρόμους που φώτισε και την εμπιστοσύνη που ενέπνευσε. Ευχαριστούμε για την αναγνωστική ψυχοθεραπεία!

Το Αλλάζει ο άνθρωπος; του Δημήτρη Καραγιάννη κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός Ολόκληρη η ανάρτηση...

Δεν παίζεις μόνο εσύ. Υπάρχουν κι άλλοι!

Το πρώτο ερέθισμα ήταν η πρόσφατη εμφάνιση του συγγραφέα, Νίκου Σιδέρη, στην εκπομπή της κρατικής τηλεόρασης: στα Άκρα. Ο λόγος του πυκνός, πλήρης νοημάτων και με άφθονη δόση χιούμορ. Οι αναφορές που έκανε στο συγκεκριμένο βιβλίο με κέντρισαν. Το προηγούμενο βιβλίο του Σιδέρη που είχα διαβάσει (Τα παιδιά δεν θέλουν ψυχολόγο. Γονείς θέλουν) μού είχε αφήσει μια ωραία αναγνωστική αίσθηση αλλά όχι κάτι που να ξεπερνά τα όρια του γνωστικά αξιομνημόνευτου. Η ανάγνωση του νέου βιβλίου ανακατένειμε ευχάριστα εντυπώσεις και κρίσεις.

Το βιβλίο είναι εξαιρετικά καλογραμμένο. Μικρά κεφάλαια με περιεχόμενο ευσύνοπτο αλλά μεστό ουσιωδών μηνυμάτων. Ο λόγος καθημερινός με πολλές εύστοχες αναφορές από περιστατικά της ψυχαναλυτικής καθημερινότητας του συγγραφέα και βέβαια με την απαραίτητη χιουμοριστική διάθεση που πυκνώνει όλο το έργο.

Η βασική αναφορά του Νίκου Σιδέρη είναι ο έντεχνος τρόπος αντιμετώπισης του ναρκισσισμού και η δημιουργία αντιναρκίσσων. Η καθημερινή προσπάθεια του καθενός μας να απεμπλακεί από τον εγωκεντρισμό του δημιουργώντας υγιείς και ισορροπημένες ανθρώπινες σχέσεις με τους γύρω του. Το μυστικό, η οδός που εξασφαλίζει αυτό το αποτέλεσμα είναι η συνειδητοποίηση και η εφαρμογή, στο μέτρο του δυνατού, του τίτλου του βιβλίου: Δεν παίζεις μόνο εσύ. Υπάρχουν κι άλλοι! Πολύ ενδιαφέρον χαρακτηριστικό του βιβλίου είναι οι πρακτικές προτάσεις με συγκεκριμένες κάθε φορά κατευθύνσεις προς την εξυπηρέτηση αυτής ακριβώς της απαλλαγής από την εγωτική κακοπάθεια των ανθρωπίνων σχέσεων.

Σε τούτη τη δύσκολη διαδρομή ο συγγραφέας μοιράζεται δικές του γνώσεις, συμπεράσματα και κατακτημένες αλήθειες που διυλίζονται από την επιστημονική ορθοκρισία και την εγκυρότητα των ανθρώπινων εμπειριών. Σε πολλά σημεία του βιβλίου χρειάστηκε να καθυστερήσω την ανάγνωση επιχειρώντας συγκρίσεις με δεδομένα άλλων αναγνώσεων διαφόρων γνωστικών χώρων. Το αποτέλεσμα ήταν σε κάθε περίπτωση ενθαρρυντικό. Νέα αντίληψη, νέα γνώση, νέα ερωτήματα, νέες οδοί, ανανεωτικά συναισθήματα, ελπιδοφόρες πράξεις.

Για όποιον ακόμη νομίζει πως ένας ολόκληρος κόσμος περιφέρεται γύρω από τον δικό του άξονα ένας τίτλος σαν πρώτο ερέθισμα αρκεί για το πρώτο καίριο ρήγμα. Δεν παίζεις μόνο εσύ. Υπάρχουν κι άλλοι!

Το Δεν παίζεις μόνο εσύ. Υπάρχουν κι άλλοι! του Νίκου Σιδέρη, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο Ολόκληρη η ανάρτηση...

Η Ιστορία της αγάπης του Θεού

Για τον π. Νικόλαο Λουδοβίκο κάθε σχόλιο είναι μάλλον περιττό. Είναι Καθηγητής της Δογματικής και της Φιλοσοφίας, καθώς και Διευθυντής Θεολογικών και Ιερατικών Σπουδών στην Ανώτατη Εκκλησιαστική Ακαδημία Θεσσαλονίκης, Επισκέπτης Καθηγητής στο Ορθόδοξο Ινστιτούτο του Cambridge και στο Πανεπιστήμιο του Winchester, με σημαντικό συγγραφικό θεολογικό έργο, γνωστός και από τις δημόσιες παρεμβάσεις του στο πεδίο του σύγχρονου θεολογικού και κοινωνικού διαλόγου. Βιβλία και άρθρα του έχουν εκδοθεί σε εννέα γλώσσες. Λόγω του εξαίρετου επιστημονικού του επιπέδου σχεδόν όλα του τα βιβλία είναι εξειδικευμένα και δυσνόητα για το ευρύ κοινό. Επιτέλους η εξαίρεση ήρθε ως μεγάλο δώρο αντισταθμίζοντας την προηγούμενη αναγνωστική δυσκολία.

Η Ιστορία της αγάπης του Θεού είναι η ιστορία της Εκκλησίας, μια ιστορία αγάπης «μέσα στον ανθρώπινο χρόνο, και η κλήση του για την μεταβολή του τρόπου της δικής μας ύπαρξης μέσα στη δωρεά της» καθώς σημειώνει ο ίδιος στις τελευταίες γραμμές του κειμένου του. Πρόκειται για μία συλλογή διδασκαλιών, ομιλιών, διαλέξεων σε ανοικτά ακροατήρια και συνεντεύξεων του π. Νικολάου. Στο διαδίκτυο όλα αυτά τα χρόνια κυκλοφορούσαν πολλές από αυτές τις ομιλίες ενώ ξέχωρες ευκαιρίες επαφής με τη θεολογική του σκέψη είχαμε και μέσα από τις συνεντεύξεις και τα άρθρα του σε εφημερίδες. Ωστόσο αυτό είναι το πρώτο έργο του, όπως σημειώνει ο ίδιος στο προοίμιο της έκδοσης, που απευθύνεται στο ευρύτερο κοινό. Σκοπός του είναι, μέσω της αμεσότητας του προφορικού λόγου που χαρακτηρίζει όλα τα κείμενα του βιβλίου, να προσεγγίσει τον απαιτητικό σημερινό αναγνώστη χαρίζοντάς του την εμπειρία που ο ίδιος έχει αποκομίσει μέσα από την εκκλησιαστική του βιοτή και μελέτη.

Διάφοροι αναγνώστες έχουν χαρακτηρίσει αυτό το βιβλίο ως το καλύτερο των τελευταίων δυο ετών. Δεν ξέρω εάν το χρονικό περιθώριο είναι αληθές αλλά για την ποιότητά του δύσκολα μπορώ να βρω κάτι τόσο συγκρίσιμο με την ποιότητα αυτού του έργου την ίδια χρονική περίοδο. Στην ανάγνωσή του δοκίμασα πάμπολλες ευχάριστες εκπλήξεις, γύρισα πολλές φορές και διάβασα ξανά και ξανά κάποια κομμάτια, έμεινα απορημένος και γλυκαμένος από τις προεκτάσεις που μπορεί να λάβει μια σχέση με έναν Θεό που ως χθες γνώριζες λιγότερο και τώρα σου αποκαλύπτεται πιο καθαρά. Θυμήθηκα τα λόγια της γιαγιάς για την ερμηνεία των σημαδιών που πρέπει να μάθεις να διαβάζεις στη ζωή σου και κατάλαβα πως τα κατάλληλα μαθήματα έρχονται όταν μπορούμε να τα εννοήσουμε. Δεν υπάρχει νωρίτερα, δεν είναι μάθημα, δεν υπάρχει μετά γιατί το αργά κουβαλά μαζί του ως κλοπιμαία και όσα δεν έμαθες τη σωστή στιγμή.

Όπως σημειώνει στον πρόλογο της έκδοσης ο Καθηγούμενος της Ι. Μ. Βατοπαιδίου Γέρων Εφραίμ: ο Θεός δεν είναι φιλοσοφία, ιδεολογία, μία ανωτέρα δύναμις ή κάτι τρίτο για τον άνθρωπο, δεν είναι κάτι ξένο προς αυτόν. Ο Θεός από ανέκφραστη αγάπη δημιούργησε τον άνθρωπο για να γίνει κάποτε μέτοχος της αιώνιας μακαριότητος και δόξας Του, αλλά και με την προοπτική ότι θα τον «ενδυθεί»• θα ενσαρκωθεί ο ίδιος ο Θεός εν χρόνω. Η είσοδος και η αποδοχή της αγάπης του Θεού στην προσωπική μας ζωή αλλάζει την σκέψη, τους λογισμούς, τις επιθυμίες, την συνείδησή μας, όλο το είναι μας. Σε κανένα σημείο του βιβλίου δεν νιώθει ο αναγνώστης να διαβάζει ένα κείμενο κάποιου θεολόγου καθηγητή που ξέρει μόνο την επιστημονική έρευνα. Η ζωντάνια, η ευρηματικότητα, η αναφορά σε καθημερινά περιστατικά και επεισόδια από το βίο των αγίων, με ιδιαίτερη μνεία στον αγαπημένο του άγιο Μάξιμο, η αναφορά σε πολλούς επιστημονικούς χώρους και αναζητήσεις καθιστούν την ανάγνωση απολαυστική.

Προσπάθησα να απομονώσω διάφορα από τα μέρη των διαφόρων κεφαλαίων για να μεταφέρω κάτι από τον πλούτο της αλήθειας που μεταφέρει ο π. Νικόλαος. Μάταια! Κάθε φορά που ξεχώριζα κάτι ένιωθα με βεβαιότητα πως αδικώ και την παραμικρή γραμμή που άφηνα πίσω. Ξανά και ξανά. Νομίζω δεν υπάρχει μεγαλύτερη απόδειξη για την ποιοτική διαφορά αυτού του βιβλίου παρά μόνο με την ανάγνωση και της τελευταίας του σελίδας. Με βεβαιότητα μόνο μπορώ να υπογράψω πως δεν θα βρεθεί ένας να μετανιώσει για την επιλογή της ανάγνωσής του. Στο τέλος θα εύχεται να μην υπάρχει τέλος. Όπως ακριβώς γίνεται και με την ιστορία της αγάπης του Θεού…

Η Ιστορία της αγάπης του Θεού κυκλοφορεί από τις εκδόσεις της Ι. Μ. Μ. Βατοπαιδίου. Ολόκληρη η ανάρτηση...

Θεολογία και Ψυχιατρική σε διάλογο

Όσες φορές διαβάζω το συγκεκριμένο βιβλίο ολοένα ανακαλύπτω νέα θησαυρίσματα. Πρόκειται για την έκδοση των πρακτικών (Ιανουάριος 1999) μιας ημερίδας που πραγματοποιήθηκε στις 8 Οκτωβρίου 1994 στη Θήβα από την Μητρόπολη της περιοχής.

Το βιβλίο κατά καιρούς δέχθηκε σφοδρές επιθέσεις αλλά και ιδιαίτερα κολακευτικές κριτικές. Η όλη δυσκολία του εγχειρήματος υπήρξε η γεφύρωση των δύο χώρων, θεολογίας και ψυχιατρικής, μέσα από μια ιδιαίτερα φιλότιμη προσπάθεια ανθρώπων από τον χώρο της επιστήμης και της εκκλησίας. Ο διάλογος οδήγησε σε σημαντικά συμπεράσματα και εκλαΐκευση πολλών σημαντικών γνώσεων και από τους δυο χώρους. Εφόσον και οι δυο υπηρετούν τον άνθρωπο είναι άστοχο να μιλάμε για διαμετρικές αντιθέσεις μολονότι βέβαια ο τρόπος προσέγγισης και ερμηνείας πολλών δεδομένων της ανθρώπινης περιπέτειας είναι σαφώς διακριτός.

Δεν θα πρέπει βέβαια να λησμονούμε πως στο συγκεκριμένο έργο προσφέρεται με χαρακτηριστικά καταληπτό τρόπο η έννοια του προσώπου στον χώρο της θεολογίας, μέσα από την διατύπωση του Μητροπολίτη Ιωάννη Ζηζιούλα, μια προσέγγιση που πλέον διεκδικεί την ταυτότητα του κλασσικού. Σε αρκετά σημεία ωστόσο η γλώσσα του κειμένου έχει ορισμένες επιστημονικές ορολογίες και διατυπώσεις από τον χώρο της ψυχιατρικής που μπορούν να παρακολουθήσουν ευκολότερα οι επιστήμονες του χώρου.

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου παρατίθενται και οι συνεδριάσεις της ολομέλειας των ομάδων που παρακολούθησαν τις αρχικές εισηγήσεις. Εκεί εκφράζονται απλοί ομιλητές μέσα από τις προσωπικές τους εμπειρίες μεγεθύνοντας το εύρος των βιωματικών αποκαλύψεων για τον αναγνώστη. Αξίζει βέβαια να σημειωθεί πως το ύφος του κειμένου μεταφέρει αρκετές πτυχές από τον εκκλησιαστικό χώρο, πιθανότατα γιατί η ημερίδα υλοποιήθηκε υπό την ευθύνη της Μητρόπολης Θηβών με εισηγητές που είχαν λίγο ή πολύ σχέση με τον εκκλησιαστικό χώρο.

Θα ήταν σίγουρα σφάλμα εάν δεν σημειώναμε την σημαντική διαφοροποίηση των δυο προσεγγίσεων όπως αναφέρονται στο βιβλίο. Έτσι λοιπόν, μολονότι και οι δυο χώροι υποστηρίζουν την ανθρώπινη παρουσία, η θεολογία ενσωματώνει σε αυτή την προσέγγιση και τον Θεό κάνοντας λόγο για Θεανθρωποκεντρικό προσανατολισμό, κάτι που αδυνατεί να εξηγήσει επιστημονικά ο χώρος της ψυχοθεραπείας. Εάν οι δυο χώροι εξακολουθήσουν να πορεύονται με παράλληλους υπεροπτικούς μονολόγους τα αποτελέσματα θα είναι φτωχά. Εάν δεχτούμε πως ο ένας χώρος μπορεί πρώτα να ακούσει κι έπειτα να συνδιαλαγεί γόνιμα με τον άλλον, υπάρχει ελπίδα να βγουν πολύ χρήσιμα συμπεράσματα για τον σκοπό που υπηρετούν.

Η «Θεολογία και Ψυχιατρική σε διάλογο» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις της Αποστολικής Διακονίας Ολόκληρη η ανάρτηση...

Ταραγμένη Άνοιξη

Όταν το βιβλίο έπεσε στα χέρια μου ήμουν εξαιρετικά επιφυλακτικός ως προς τα αναγνωστικά μου αποτελέσματα. Ένα βιβλίο για την εφηβεία, άλλο ένα βιβλίο για την εφηβεία, τι άλλο μπορούσε να προσθέσει στα τόσα πολλά που κατά καιρούς έχουν ειπωθεί. Με προκάλεσε ο ευρηματικός τίτλος και νίκησε εν τέλει την αμφιβολία μου. Από τις πολύ όμορφες ήττες! Μεγάλες κουβέντες δεν πρέπει να λες ούτε για την ανάγνωση ενός βιβλίου τελικά. Ολοκληρώνοντάς το δοκίμασα την έκπληξη του να ανακαλύπτεις νέες πατρίδες σε ό,τι αποκαλείς γνώση, να γίνεσαι στην κρίση σου πιο σοφός, να μαθαίνεις, να μοιράζεσαι, να καταλαβαίνεις καλύτερα, πιο τίμια και πιο υπεύθυνα.

Η εφηβεία άλλωστε, σύμφωνα και με τα λεγόμενα του π. Θερμού, μάλλον δεν χρειάζεται πολλά περισσότερα από το να την καταλάβουμε. Να εκτιμήσουμε την ιδιαιτερότητά της και να σχετιστούμε μαζί της, να εννοήσουμε τη διαφορετικότητά της σε ένα σοφό πλάνο συνύπαρξης ηλικιών που μεγαλώνουν και μας χωράνε όλους. Κάποτε υπήρξαμε έφηβοι κι εμείς και σε κάποια χρόνια κι οι σημερινοί έφηβοι θα μιλάνε για την νέα γενιά εφήβων με τα μάτια που τους βλέπουμε εμείς σήμερα. Οικογένεια, σχολείο, συντροφιές, κοινωνία. Ένας αέναος κύκλος που σε κάθε στροφή ανανεώνεται δημιουργώντας την αιωνιότητα. Απίθανο σχέδιο, σοφό.

Από τα πολύ θετικά στοιχεία του βιβλίου δεν θα μπορούσα να μην συμπεριλάβω την εξαίρετη βιβλιογραφία. Εκτός από την κλασική εφηβεία της Ντολτό ανακάλυψα και το εξαίρετο «The end of adolescence» του Philip Graham με εξαιρετικές αναφορές. Η επιστημονική γραφή του π. Βασιλείου μπόρεσε να συμπεριλάβει με την αμεσότητα του λόγου του και τη βαθιά ποιμαντική του προοπτική αυτό το εκλαϊκευμένο επιστημονικό πλαίσιο που κάνει το βιβλίο προσιτό σε καθέναν που ασχολείται με τους εφήβους.

Στο τέλος της ανάγνωσής μου είχα υπογραμμίσει τις περισσότερες σελίδες του βιβλίου με κομμάτια που με άγγιξαν είτε για το ποιμαντικό πνεύμα ή την επιστημονική προσέγγισή τους είτε πάλι για την ακρίβεια και τη φωτεινότητα με την οποία αποκάλυπταν ένα σωστό δρόμο γι α την κατανόηση της εφηβείας. Στην αρχή σκέφτηκα να συμπεριλάβω το ευφυέστατο εκείνο μέρος για την ανακάλυψη του τροχού από τους εφήβους μα το θεώρησα ιδιαίτερα μικρό στην έκταση. Αντ’ αυτού παραθέτω ένα μεγαλύτερο κομμάτι από τις πρώτες σελίδες του έργου με την ελπίδα και την ευχή να αξιοποιηθεί από όσους με αγωνία και δόσιμο ψυχής επιχειρούμε τη συνδιαλλαγή μας με εφήβους.

«Μιλούμε συχνά, και θα την αναλύσουμε σε αυτό το βιβλίο, για κρίση της εφηβείας. «Στην κινεζική γλώσσα η λέξη κρίση αποτελείται από δύο ιδεογράμματα, αυτό που σημαίνει κίνδυνος και αυτό που σημαίνει ευκαιρία"». Το γεγονός αυτό είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικό. Μας υποδεικνύει ότι βοηθώντας έναν έφηβο δεν τον βοηθούμε απλά να ξεπεράσει μια κρίση της ζωής του, αλλά να εξελιχθεί σε κάτι ακόμη καλύτερο για το οποίο η κρίση γίνεται σκαλοπάτι. Η εφηβεία έτσι μετατρέπεται σε πολύτιμη ευκαιρία να αναδιοργανωθεί ολόκληρη η ζωή σε νέες βάσεις, υγιέστερες και δημιουργικότερες. Η κρίση της εφηβείας μπορεί να μετατραπεί σε δώρο, όσο παράξενο και αν ακούγεται αυτό.

Η δυνατότητά μας ως γονέων να συνεργήσουμε σε αυτή την αξιοποίηση της κρίσης είναι καθοριστική. Η οικογενειακή ψυχοθεραπεύτρια Virginia Satir γράφει: «Οι ενήλικοι χρειάζεται να δημιουργήσουν το κατάλληλο περιβάλλον γι' αυτή την ανάπτυξη, με την ίδια προσοχή που φτιάχνουμε το σπίτι μας για να προσφέρει ασφάλεια στο μικρό παιδί. Είναι ανάγκη αυτό να γίνει με τρόπο που να προφυλάσσει την αξιοπρέπεια του εφήβου, να του αναπτύσσει την αίσθηση της αξίας του και να του προσφέρει χρήσιμες οδηγίες. Έχω ακούσει γονείς που παραπονιούνται για τους εφήβους τους: «Δεν κάθονται ποτέ ήσυχοι. Πρέπει ν' ασχολούνται συνέχεια με κάτι». Αυτό σημαίνει δύναμη για την πορεία. Οι μυαλωμένοι γονείς αποδέχονται αυτή την αδιάκοπη αναταραχή και καταφέρνουν να ξεπερνούν με καλοσύνη τα πρόσκαιρα ξεσπάσματα της καταιγίδας. Με πολλή προσοχή δημιουργούν τις κατάλληλες συνθήκες μέσα στις όποιες θ' αναπτυχθούν τα μπουμπούκια και θ' ανθίσουν. Έτσι βγαίνουν οι καλοί καρποί. Σ' αυτή την περίοδο της τρομακτικής αλλαγής, ο καθένας παρουσιάζεται αλλιώτικος και θα πρέπει ν' αρχίσουν τη γνωριμία τους απ' την αρχή. Η αντιμετώπιση αυτής της κατάστασης περισσότερο με αγάπη παρά με φόβο συχνά εξασφαλίζει την επιτυχία». Έτσι λοιπόν ο πόνος της εφηβείας ουσιαστικά αποτελεί πόνο τοκετού. Και ο πόνος τοκετού δεν αποτελεί αρρώστια, αλλά είναι δημιουργικός. Συμβάλλει στο να έλθει ένας καινούργιος άνθρωπος στον κόσμο. Η εφηβική οδύνη συντελεί στο να βρει ένας άνθρωπος το καινούργιο του πρόσωπο. Μόνο που γίνεται εντονότερος ο πόνος αυτός στο σημερινό κόσμο».

Το βιβλίο «Ταραγμένη Άνοιξη» του π. Βασιλείου Θερμού κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Δομή Ολόκληρη η ανάρτηση...

Ο Καθρέφτης και το Μαχαίρι

"Πού καιρός για επανάσταση! Και γιατί άλλωστε; Να διορθωθεί τι και με ποιο τρόπο; Όλες οι επαναστάσεις καταλήγουν στην κατάκτηση της ανεγκέφαλης, όπως είπαμε Κυρίας. Της Εξουσίας. Αυτή η κατάκτηση, ως γνωστόν, δημιουργεί Δίκαιον, μακράν των ονειρικών στόχων μιας επανάστασης. Οι άνθρωποι που προκύπτουν από μια επανάσταση, περιέχουν τα ίδια συστατικά με τους αποχωρήσαντες ή τους ηττηθέντες. Η καταπίεση ευνοεί την αντίσταση και την ψυχική υγεία. Η επιτυχία και η επικράτηση κάνει ν’ αναβιώσει η εγωπάθεια, ο απολυταρχισμός, ο συγκεντρωτισμός και η απανθρωπιά.

Η αντίσταση ξαναγεννά. Η Εξουσία φθείρει, καταστρέφει τα ζωογόνα κύτταρα του ανθρώπου. Χρειάζεται ισχυρή παιδεία για ν’ αντέξει κανείς στην έννοια της Εξουσίας και της επιτυχίας.

Ο άνθρωπος σε μια έξυπνη στιγμή του, έβγαλε τον Θεό και το Δαίμονα από μέσα του και τους εναπόθεσε στους ουρανούς. Θέσπισε Νόμους, έχτισε εκκλησίες και έγινε ανεύθυνος στη μοίρα του, μοιράζοντας τις ευθύνες έξω από αυτόν. Μια σειρά τελετουργιών προδικάζουν την επιρροή του καλού και του κακού. Κι έτσι αφέθηκε να τον καθοδηγεί η ανθρώπινη αδυναμία του και όχι μια σμιλεμένη ανθρώπινη κρίση. Η πολιτεία, το Κράτος, ευνοεί την εκπαίδευση εκείνη που δεν απελευθερώνει τον άνθρωπο αλλά τον περιορίζει σε ειδικά πλαίσια, επωφελή για το σύνολο. Και η ανθρώπινη κρίση άρχισε να περιορίζεται στα καθ’ ημάς και όχι στις δυνατότητες της ανθρώπινης φύσης μας.

Πώς να αντιδράσουμε όταν η μεγάλη πλειοψηφία ζει την πλάνη, πως εκπροσωπείται από τους τυχοδιώκτες του Τύπου και της Πολιτικής και πως η θέλησή της κυβερνά; Πώς θα μπορέσει να αποφύγει τη θανάσιμη ψευδαίσθηση που έντεχνα έχουν δημιουργήσει οι εκάστοτε κρατούντες κι ακόμη περισσότερο οι ψευτοσοσιαλιστές και οι αριστερίζοντες καιροσκόποι; […] Μια καινούργια τάξη αρχίζει να γεννιέται από τους φωτισμένους και ανησυχούντες κάθε παράταξης. Και φυσικά καλούμεθα να ζήσουμε διωγμούς και καταδιώξεις όλων αυτών των ανήσυχων και πεφωτισμένων, στο όνομα του λαού και του Σοσιαλισμού, ετούτη τη φορά. Όπως παλιά στο όνομα της Πατρίδας και του Έθνους ημών του Ιερού. Ποτέ δεν πρόκειται να τελειώσει η ανθρώπινη περιπέτεια αλλά και η ανθρώπινη ευπιστία. Πάντα ο άνθρωπος θα πιστεύει πως τα όνειρά του θα δικαιωθούν. Αλλά και πάντα θα αγνοεί πως ο ίδιος καταστρέφει τα όνειρά του με το να ξυπνά κάθε πρωί. Κάθε πρωί και όχι για πάντα, μια και μόνη φορά.

Το θέμα όμως παραμένει επιτακτικό και τυραννικό. Πώς ένας πολίτης που σκέφτεται και δεν εννοεί να συμβιβάζεται ή να βολεύεται στις ομαδικές πλάνες, μη συμμετέχοντας στα ομαδικά ή συντεχνιακά συμφέροντα, πώς ένας τέτοιος πολίτης είναι δυνατόν να διατηρήσει τη φωνή του και τη σημασία της, με το κύρος που του παρέχει η επιτυχής προσωπική του εργασία; Εδώ παρατηρούμε μια συνεχή διαρροή επιτυχών πολιτών που για τον έναν ή άλλο λόγο δεν άντεξαν στην επιτυχία ή στην καθιέρωση. Το Κράτος τους κολακεύει με τη συμμετοχή τους στην άσκηση πολιτικών πράξεων. Τους χρίζει βουλευτές. Ένας πρώτος και εύκολος εκμαυλισμός τους. Τους εισάγει στη Βουλή κι ενώ είναι γνωστό πως η Βουλή έχει πάψει προ πολλού να αποτελεί κέντρο λήψης αποφάσεων. Έχει καταλήξει σε κέντρο επικυρώσεως κυβερνητικών αποφάσεων. Είναι μια βιτρίνα-επίφαση μιας δήθεν Δημοκρατίας. Και ο ‘επιτυχών’ ευνουχίζεται σε μια παράσταση που έχει πάψει προ πολλού να σημαίνει κάτι παραπάνω από μια ‘τελετουργία νεκρού θέματος’.

Και το κακό είναι πως οι πολίτες συνηθίζουν στην παρερμηνεία των λέξεων και στις κενές περιεχομένου σπουδαιοφανείς ορολογίες, που επικίνδυνα έχουν επικρατήσει στους νεοελληνικούς καιρούς μας. Κι όχι μόνο στον τόπο μας, αν και εδώ το κακό έχει παραγίνει. Έχουμε φτάσει σ’εγκληματικά όρια και η αντίδρασή μας δεν πρέπει να χωράει αναστολή. Προφέρονται ανενδοίαστα λέξεις-φράσεις χωρίς ίχνος από το αρχικό τους περιεχόμενο. Και χαρακτηρίζεται ολόκληρη η κυβερνητική δραστηριότητα από μια τέτοια κενή περιεχομένου λεξιχρησία, χωρίς ενδοιασμό, ντροπή ή επιφύλαξη, που υποτιμά την στοιχειώδη νοημοσύνη του Έλληνα πολίτη, τουλάχιστον στο ποσοστό των μ’ευαισθησία ανησυχούντων και σκεπτόμενων. Ζούμε την προετοιμασία νεοφασιστικών καιρών, στ’ όνομα του παντοδύναμου λαού και των ‘απλών’ ανθρώπων. Και φυσικά ήταν επόμενο να φανούν ‘δημοσιογραφικά’ όργανα για να υπηρετήσουν τον προετοιμαζόμενο νεοφασισμό, με εκχυδαϊσμένη γλώσσα, εσκεμμένος λεξινοθείες και ευτελείς κολακείες γερόντων και υποανάπτυκτων πολιτών."

Απόσπασμα από το Κείμενο: “Ο λόγος για τους Έλληνες νέους του ΄88'

Μάνος Χατζιδάκις, «Ο Καθρέφτης και το Μαχαίρι», εκδ. Ίκαρος, 2011 Ολόκληρη η ανάρτηση...

Αγαπητέ Θεέ

Μπορεί ένα δεκάχρονο αγοράκι που πάσχει από λευχαιμία να στέλνει γράμματα στον Θεό κι αντί να αποθηκεύεις θλίψη, να γελάς; Να γελάς μέχρι την τελευταία σελίδα, γιατί εκεί με μια εκκωφαντική και τραγικά σύντομη πρόταση ο συγγραφέας ανακοινώνει τον θάνατο του μικρού Όσκαρ. Ο συγγραφέας, Έρικ Εμμάνουελ Σμιτ, με μια 95σέλιδη νουβέλα που απαρτίζεται από γράμματα που απευθύνονται στο Θεό, μας χαρίζει ένα μυθιστορηματικό θησαυρό αγάπης για τη ζωή.

Η καθημερινότητα του μικρού ήρωα είναι ποτισμένη με την ανεμελιά κάθε μικρού ανθρώπου που έχει μπροστά του ολόκληρη ζωή να ζήσει. Μια ζωή όμως που εδώ έχει σαφή ημερομηνία λήξης και γι’ αυτό συμπυκνώνεται ως προς τα νοήματα της στην κάθε στιγμή, στην κάθε ώρα, σε μια κίνηση ή μια απλή κουβέντα, σε ένα απλό καληνύχτισμα στον Θεό. Ο άνθρωπος που ξεκλειδώνει αυτή την προοπτική είναι η θεία Ροζ, ένα υπέροχο πλάσμα του οποίου η ταυτότητα αποκαλύπτεται στο τέλος, όταν πια δεν υπάρχει αγωνία για απαντήσεις ή απονομή δικαιοσύνης.

Κι αν ο μικρός Όσκαρ δεν καταφέρνει να ζήσει παρά λίγες μέρες μέσα από τις σελίδες του βιβλίου, πώς γίνεται να πεθαίνει υπέργηρος, μετά τα εκατό του χρόνια; Η απάντηση προϋποθέτει την ανάγνωση του βιβλίου όπου η θεία Ροζ με έναν ευφάνταστο τρόπο που αναγνωρίζουν μόνο οι γενναιόδωρες κι αισιόδοξες ψυχές, μαθαίνει τον μικρό ήρωα να μετρά τη ζωή αλλιώς. Και σε αυτή τη διαφορετικότητα κρύβεται η μεγάλη έκπληξη που νιώθει ο αναγνώστης να πλημμυρίζεται από συναισθήματα, όχι άγνωστα μα ξεχασμένα καθώς τα χρόνια περνούν, που έχουν να κάνουν με την αθωότητα, την αγάπη, την πληρότητα, την αλήθεια και το θάρρος.

Τα γράμματα στον Θεό, είναι η συνομιλία του καθενός από εμάς που κουβαλά εντός του το παιδί που ήταν κάποτε. Η άφθαρτη κι άγια παιδικότητά μας μπορεί να δει τον κόσμο διαφορετικά, να συγκινείται με ένα απλό άγγιγμα αγάπης, να μαθαίνει να μοιράζεται, να δικαιολογεί την ανεπάρκεια του άλλου, να γνωρίζει εν τέλει να αγαπά τους άλλους αλλά και τον κόσμο ολόκληρο όπως είναι κι όχι όπως θα θέλαμε να είναι.

Θα ήταν περιττό να απομονώσουμε κάποια από τα πολύ ευφάνταστα και αριστοτεχνικά γραμμένα αποσπάσματα του έργου. Θα ήταν ωστόσο παράλειψη να μην αναφέρουμε τον ευρηματικό τρόπο με τον οποίον ο Σμιτ κατάφερε να παρουσιάσει την αξία του χρόνου ως απαραίτητης προϋπόθεσης για την αξιολόγηση της ποιότητας της ζωής του καθενός. Θα κάνουμε λοιπόν μόνο μια εξαίρεση, ίσως όχι την πιο αντιπροσωπευτική όλου του βιβλίου. Σε έναν διάλογο λοιπόν για το τι συνιστά το μυστήριο στην ζωή των ανθρώπων, η θεία Ροζ αναφέρει πως τα πιο σημαντικά πράγματα στη ζωή δεν θα τα βρεις γραμμένα στα λεξικά. Ο διάλογος που ακολουθεί είναι χαρακτηριστικός :
«Θέλετε να πείτε ότι για τη "Ζωή" δεν υπάρχει λύση;»
«Θέλω να πω ότι για τη "Ζωή" υπάρχουν πολλές λύσεις και, άρα, καμία.»
«Εγώ, αυτό που πιστεύω, θεία Ροζ, είναι ότι η μόνη λύση για τη ζωή είναι το να ζεις.»

Είναι βέβαιο πως το τέλος του βιβλίου είναι ιδιαίτερα συγκινητικό. Το τελευταίο γράμμα στον Θεό το γράφει η θεία Ροζ. Εκεί μας αποκαλύπτει κάποια από τα μυστικά της συνομιλίας του Θεού με τον Όσκαρ, αφήνοντάς μας μια γλύκα από τούτη την συνομιλία, πλημμυρισμένη από ξεχασμένα μυστικά της νιότης μας και από τα όνειρα με τα οποία κάποτε βλέπαμε πεντακάθαρα τον κόσμο.

Τα τελευταία λόγια δεν θα μπορούσαν να είναι άλλα από του Όσκαρ στον Θεό, λίγο πριν πεθάνει: «Κατάλαβα ότι ήσουν εδώ• ότι μού ’λεγες το μυστικό σου! Κοίτα κάθε μέρα τον κόσμο σαν να ’ταν η πρώτη φορά».

Το «Αγαπητέ Θεέ» του Έρικ Εμμάνουελ Σμιτ κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Opera Ολόκληρη η ανάρτηση...

Έρωτας ή τίποτα

Κι ο τίτλος από μόνος του είναι διαφήμιση. Ο Δημήτρης Καραγιάννης, παιδοψυχίατρος – ψυχοθεραπευτής, διευθυντής του Κέντρου Παιδοψυχικής Υγιεινής και ιδρυτής του θεραπευτικού και εκπαιδευτικού ινστιτούτου «ΑΝΤΙΣΤΙΞΗ» σημειώνει πως τον αντέγραψε από κάποιον τοίχο των Αθηνών που κάποιος ευφάνταστος άγνωστος το κοινοποίησε με μορφή λεκτικής επανάστασης προς όφελος όλων ημών. Το βιβλίο έφτασε στα χέρια μου με μεγάλη περιέργεια και έκπληξη. Να μιλήσει κάποιος για τον έρωτα αντί να τον ζει; Τι να περιγράψουν τα λόγια, τι κατευθύνσεις να δώσουν μπροστά σε αυτό το άνευ λόγων θαύμα που ζει κάποιος βιωματικά με τη μετοχή του σε τούτο ο δώρο; Κι όμως! Η διάψευση από την ανάγνωση του βιβλίου ήταν πανηγυρική. Σελίδα σελίδα ο συγγραφέας κατέθετε την κλινική του εμπειρία και πρόταση από την ευκαιρία να δούμε τον έρωτα όχι ως ένα απλό συναίσθημα που προκύπτει κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες, αλλά ως μια μοναδική δυνατότητα να ενσαρκώσει κανείς βιωματικά το νόημα της ύπαρξης.

Η πρώτη εύστοχη παρατήρηση του συγγραφέα είναι η διαίρεση ανάμεσα στον ερωτικό και στον ερωτευμένο άνθρωπο. Η ζυγαριά κλίνει ασφαλώς υπέρ του πρώτου. Άλλωστε η «παραίτηση» από το να είμαστε ερωτικοί να οδηγεί στην παραίτηση από την ίδια τη ζωή. Έτσι, η παραίτηση από το να είμαστε ερωτικοί οδηγεί στο τίποτα, που είναι το άδειο. Η απουσία, η εγκατάλειψη, η ανυπαρξία, ο θάνατος. Όπου η εμπειρία των αδιέξοδων σεξουαλικών επαφών δίχως έρωτα γίνεται η αφορμή για την αναζήτηση του έρωτα που θα αφορά όλην την ύπαρξη.

Στο προλογικό του σημείωμα ο Καραγιάννης γράφει και τα εξής: «Οι ερωτικές σχέσεις που δεν γνωρίζουν να ανανεώνονται, ενώ αναζητούν την ευχαρίστηση, οδηγούνται στην απογοήτευση. Η φθορά από τον αμείλικτο χρόνο που σημαδεύει το σώμα, την ψυχή και τις σχέσεις μοιάζει να είναι το μόνο στοιχείο που καθορίζει τις ζωές πολλών ανθρώπων, που με έναν αυτοκαταστροφικό αυτόματο πιλότο οδηγούνται στην προκαθορισμένη ήττα… Όμως, μέσα από χιλιάδες ώρες θεραπευτικών συνεδρίων με ζευγάρια που δεν αποδέχονται τη φθορά ως οδηγό στη σχέση τους και αναζητούν μιαν άλλη πορεία που περιέχει την έκπληξη, την τρυφερότητα και τον ανατροφοδοτούμενο έρωτα μου δίνουν το δικαίωμα, αλλά και την ευθύνη να μοιραστώ την εμπειρία μου. Με το θέμα του έρωτα ως ζητούμενο που δεν μπορεί να θεωρηθεί ποτέ ως περαιωμένο, αφού αποτελεί μια ζωντανή διεργασία στην οποία προστίθενται νέα δεδομένα. Με τις καταγραφές να αποτελούν αφορμή για περαιτέρω αναζήτηση, αφού τα ερωτήματα δεν απαντιούνται οριστικά γιατί εγείρουν νεώτερα».

Παρακάτω συνεχίζει λέγοντας: «Όμως το ερώτημα του έρωτα δηλώνει την ανεπάρκειά μας. Γιατί είμαστε πάντα ατελείς στο να τον βιώσουμε, όπως μας αντιστοιχεί. Μια ατέλεια που δεν μπορεί να καταγραφεί με καταθλιπτικούς όρους, αλλά και αυτογνωσία που αναγνωρίζει τους περιορισμούς για τη μετοχή στο θαύμα. Η συνειδητοποίηση της ανεπάρκειας για ευχαριστιακή βίωση του έρωτα όσο και όπως το δικαιούμαστε και ταυτόχρονα η συνειδητή απόφαση να μην παραιτηθούμε. Ερωτικοί ως τον θάνατο. Και τότε καταργείται ο θάνατος. Γιατί το θαύμα της ζωής που υπερβαίνει το τυχαίο και το δοσμένο δεν σβήνει ποτέ. Συντελείται σε μια σκυταλοδρομία που υπερβαίνει τις φθαρτές ατομικότητες. Και ο έρωτας είναι η πρόσκληση για να υπερβούμε την ατομική ανεπάρκεια για να συναντήσουμε τον πυρήνα της ζωής, που θα παραμείνει άφαντος, ακατανόητος, απερίφραστος. Πάντα υπάρχουν, ανέφικτα μέσα από τις γνώσεις και τις πληροφορίες. Αλλά πάντα διαθέσιμος στο να αγγιχτεί από εκείνους που δεν κλείνονται στην ατομική τους αυτάρκεια και δεν παραιτούνται από το να την αναζητήσουν. (…)Η ύπαρξη ζητά το απόλυτο. Ο έρωτας δεν είναι απλώς ιδεολογική κάλυψη της ανάγκης σε σεξουαλικότητα. Δεν είναι απλώς μια συναισθηματική συγκίνηση, ούτε παρορμητικό πάθος. Είναι η επιθυμία για το επέκεινα. Για την εξαφάνιση του φθαρτού και του θανάτου. Μια ελάχιστη εμπειρία της αιωνιότητας. (…)Η ευχαριστιακή βίωση της συντροφικότητας δεν σταματά σε κάποια περίοδο της κοινής ζωής καθώς η ζωντανή συντροφική σχέση διαμορφώνει νέες δυνατότητες. Οι νέοι σύντροφοι κάθε εποχής συλλέγουν την ομορφιά των προσωπικών μας εμπειριών και, αφού τη μεταβολίσουν, δύνανται να παράγουν μια νέα πρόταση κοινής ζωής που να εκφράζει τη συντροφικότητά της. Με συντρόφους που μας έδωσαν, μας δίδουν και θα μας δώσουν τη δυνατότητα πίσω στον αειφόρο έρωτα με την ομορφιά του μέσα στην ευχαριστιακή βίωση της ζωής».

Παλαιότερα πίστευα πως το «Έρωτος φύσις» του παπά Φιλόθεου Φάρου είναι ό,τι καλύτερο έχει γραφτεί περί έρωτα στον τόπο μας. Η προσπάθεια αυτή του Δημήτρη Καραγιάννη τολμά όχι να αναμετρηθεί μαζί του αλλά έστω να δηλώσει εμφανώς πως μετά από αυτό δεν ακολουθεί το συγγραφικό χάος αλλά προσπάθειες εξαιρετικά αξιόλογες και φιλόδοξες. Καλή ανάγνωση σε όλους όσοι στο κέντρο της ερωτικής τους βιοτής ή αναζήτησης έχουν ως δείκτη την ανεπανάληπτη αγάπη! Ολόκληρη η ανάρτηση...

Οι στάχτες της Άντζελα

Γύρω από τα εξαντλημένα βιβλία στήνεται κάθε φορά ένας ιδιαίτερος μύθος. Ένας μύθος για να αναζητήσεις το έργο, να κάνεις την ερευνά σου, να έρθεις πολύ κοντά, να ελπίσεις πως το βρήκες, να διαψευστείς, να το κυνηγήσεις, να το ξαναψάξεις, κι έπειτα να έρθει η σπουδαία εκείνη ημέρα που θα το αποκτήσεις. Άξιζε τελικά όλην αυτή την προσπάθεια; Τον αγώνα, την ανησυχία, την φροντίδα και τις ελπίδες που ξόδεψες για το χατίρι του;

Οι στάχτες της Άντζελα είναι ένα από αυτά τα σπάνια βιβλία που δικαιωματικά μπορούν να δικαιολογήσουν κάθε σου κόπο να τα αποκτήσεις. Στην αρχή με είχε κεντρίσει η φράση του Μακ Κορτ στον πρόλογο από τον Δάσκαλο (έγινε και αντικείμενο μεταπτυχιακού ο αθεόφοβος, στη Θεσσαλονίκη) πως «αν δεν είχα γράψει τις Στάχτες της Άντζελας, θα είχα πεθάνει παρακαλώντας, Δώσε μου άλλον ένα χρόνο μόνο, Θεέ μου, άλλον ένα χρόνο μόνο, γιατί αυτό το βιβλίο είναι το ένα και μοναδικό πράγμα που θέλω να κάνω στη ζωή μου». Το μοναδικό πράγμα που ήθελε να κάνει κανείς στη ζωή του; Αυτό κι αν είναι σημαντικό. Και κάπως έτσι έζησα την απίθανη περιπέτεια ώσπου να το φέρω στα χέρια μου.

Ολοκληρώνοντάς το θεώρησα τον θαυμασμό μου πολύ φτωχό όπως και τις προσδοκίες μου μπροστά σε ένα έργο που από την πρώτη μέχρι την τελευταία σελίδα είναι μια έκπληξη. Μια έκπληξη μεστής καταγραφής αναμνήσεων, αστείρευτου χιούμορ, βαθιάς συγκίνησης και συμπύκνωσης της πιο όμορφης εποχής ενός παιδιού στα πιο δύσκολα χρόνια της ζωής του. Το βιβλίο περιλαμβάνει την εξιστόρηση των αναμνήσεων του Φρανκ Μακ Κορτ, που γεννήθηκε στο Μπρούκλιν της εποχής της Μεγάλης Κρίσης από γονείς που είχαν πρόσφατα μεταναστεύσει από την Ιρλανδία και μεγάλωσε στις φτωχογειτονιές του Λίμερικ της Ιρλανδίας. Η μητέρα του Άντζελα γίνεται η ηρωίδα του μιας και είναι πάντα απένταρη λόγω της φτώχειας και της ανικανότητας του πατέρα του Μακ Κορτ να φέρει χρήματα στο σπίτι όχι μόνο λόγω της ανεργίας αλλά και του ποτού που ξόδευε συνέχεια τα χρήματά του. Ο ίδιος μεταφέρει τα βιώματά του με την λεπτομέρεια ενός ανθρώπου που τα βλέπει από δίπλα. Υπάρχουν στις σελίδες του έργου δραματικές σκηνές που διαπλέκονται με χιουμοριστικές δίχως να μπερδεύουν τον αναγνώστη μιας κι η ίδια η ζωή είναι αυτή ακριβώς η ρόδα των ασταμάτητων αλλαγών.

Πολλές φορές χρειάστηκε να συγκινηθώ, να συμπονέσω τον μικρό Μακ Κορτ, άλλες τόσες να τον θαυμάσω και να του συμπαρασταθώ αλλά ποτέ δεν έφτασα το σημείο να πιστέψω πως οι δυσκολίες της ζωής, οι κοινωνικές αθλιότητες, η εξοντωτική φτώχεια, το κλίμα όλων αυτών των δυσκολιών θα ήταν ικανά να τον καταβάλλουν. Όπως και ο ιδιαίτερος τρόπος γραφής του κι ο ίδιος έτρεχε τόσο γρήγορα ανάμεσα στα προβλήματα του που δεν επέτρεψε να τον κερδίσουν ακόμη κι όταν τον οδήγησαν ένα βήμα πριν τον θάνατο. Τελειώνοντας θέλω να κρατήσω την ερώτησή μου για ποιον κατέγραψε όλες του τις παιδικές αναμνήσεις με αυτό τον εκκωφαντικά παραστατικό τρόπο ο σπουδαίος ιρλανδός συγγραφέας. Και ακόμη γιατί «οι στάχτες της Άντζελα»; Ως έμπρακτη απόδειξη ευγνωμοσύνης για όσους τον κράτησαν ζωντανό εκείνες τις δύσκολες μέρες; Για την ίδια τη μητέρα του πρώτα απ’ όλους; Νομίζω πως όχι, καλύτερα όχι μόνο. Το έγραψε για όλους εμάς, όλα εκείνα τα μικρά και μεγάλα παιδιά που τους αρέσει ή συνήθισαν να μιλάνε για δυσκολίες και προβλήματα δικαιολογώντας πολλά ή ρίχνοντας εκεί τις ευθύνες. Ο Μακ Κορτ αντιστρέφει με τη διάθεση του παιδιού που θυμίζει θεό αυτή την πορεία. Πίσω και μέσα στα προβλήματα είμαστε εμείς, εσύ, εγώ ο καθένας μας και χρειάζεται να προσπαθούμε αντί να κλαίμε. Θα νικήσουμε τα προβλήματα, ζώντας τα και ξεπερνώντας τα όχι κρύβοντάς τα στο περιθώριο και αφήνοντάς τα να στοιχειώνουν τη ζωή μας. Λίγο εύθυμη διάθεση βοηθά πάντα σε αυτέ στις περιπτώσεις. Ο μικρός Φρανκ τουλάχιστον το ήξερε καλά αυτό.

Και κάτι τελευταίο: Εάν οι «στάχτες της Άντζελα» αποδείχτηκε τόσο θαυμάσιο ανάγνωσμα (βαφτίστηκε κλασσικό πια) άραγε τι συγκινήσεις μας περιμένουν στον «Δάσκαλο»;

Οι «στάχτες της Άντζελα» του Φρανκ Μακ Κορτ κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις Λιβάνη και Scripta Ολόκληρη η ανάρτηση...

Η πτώση

Διαβάζοντας διάφορες κριτικές για την Πτώση του Καμύ συνειδητοποίησα πως πιθανότατα εγώ είχα διαβάσει άλλο βιβλίο. Τη πρώτη στιγμή απόρησα, έπειτα χάρηκα. Το βιβλίο εννοείται δεν είναι γραμμένο για τον συγκλονιστικό μονόλογο του πετυχημένου Γάλλου δικηγόρου Ζαν Μπατίστ Κλαμάνς, ενός αλαζόνα νάρκισσου που σε κάθε σελίδα μιλά για την αντίληψη από ψηλά ενός κόσμου σε όλα υποδεεστέρου του. Η διήγηση περιστρέφεται σε μια αναδρομική πτώση από μια γέφυρα μιας κοπέλας την οποία ο ήρωας δεν βοήθησε. Αλίμονο! Ο Καμύ θα ήταν ένας συγγραφέας σαν τους πολλούς εάν έμενε σε έναν τέτοιον μονόλογο. Δεν το καταλαβαίνω. Για μένα ο μονόλογος του βιβλίου, δανείζεται τα χείλη του Ζαν Μπατίστ Κλαμάνς αλλά στην πραγματικότητα είναι αυτός ο ίδιος μονόλογος του διαβόλου. Η πτώση είναι όχι αυτή της κοπέλας που βούτηξε στα νερά του παγωμένου ποταμού αλλά την πτώσης ενός αγγέλου από τον Παράδεισο, μιας εκούσιας κίνησης, που έκανε έναν άγγελο, τον δαίμονα.

Οι εκφράσεις που χρησιμοποιεί ο νομπελίστας Καμύ είναι χαρακτηριστικές αυτού του δαιμονικού πνεύματος. Αλαζονεία, απέχθεια σε κάθε ανθρώπινο, λυσσαλέα αυτό εξασφάλιση, εγωιστική περιχαράκωση, ένας ηθικά απογυμνωμένος ήρωας που δεν διστάζει να εκμεταλλευτεί τον καθένα και το κάθε τι μόνο και μόνο γι ανα δικαιολογεί το γεγονός πως υπάρχει. Καμία κοινωνία, καμία λύπηση ή έστω συναίσθημα οίκτου ακόμη κι όταν η νεαρή κοπέλα βουτά στη λίμνη. Το δαιμονικό στοιχείο, γνώριμο στην προσωπικότητα του καθενός μας, δίπλα στο αγγελικό αναγνωρίζεται σε όλες τις περιπτώσεις που η σκέψη μας γλιστρά σε συμπεριφορές του Κλαμάνς που θυμόμαστε ως γνώριμες. Ο καθένας κι ο άγγελος, ο καθένας και ο δαίμονας του καθώς λένε.

Υπάρχουν δυο εξαιρετικά σημεία στην ανάγνωση του βιβλίου που δεν τα παραθέτω ολόκληρα λόγω έκτασης χώρου. Στο πρώτο ο ήρωας κάνει μια σκέψη για το πώς αναγνωρίζει τους ανθρώπους που του ανήκουν, αυτοί που κατά κάποιον τρόπο είναι δικοί του. Παραδέχεται πως αυτοί είναι όσοι περιστρέφονται γύρω από την πραγματικότητα του εαυτού τους ως αξία. Χρησιμοποιεί μάλιστα ένα έξυπνο όρο που με κέντρισε. Το λέει «αυτοαναφορικότητα» λέγοντας πως οι άνθρωποι αυτοί νομίζουν πως όλα κινούνται γύρω τους, εάν τους ρωτήσεις για προβλήματα θα ξεκινήσουν από τα δικά τους πιστεύοντας πως όλος ο κόσμος κι η παγκόσμια ιστορία τους χρωστά κάποια ωφελούμενα λόγω του μοναδικού και σπάνιου χαρακτήρα τους! Παρακάτω σημειώνει για τον τρόπο με τον οποίο καταφέρνει να αναπαύει τους λογισμούς όσων θέλουν να φύγουν από την επιρροή του. Υποστηρίζει λοιπόν πως σε αυτή την περίπτωση αφαιρεί από τη σκέψη των ανθρώπων την έννοια του αγώνα και τους οδηγεί να δικαιολογήσουν κάθε σφάλμα ως αδυναμία, ως δύναμη της φύσης που δεν μπορούν να αντιπαλέψουν και δικαιολογούν πάντα πολύ εύκολα. Ο δικός μου είναι εκεί όπου απουσιάζει ο αγώνας, ισχυρίζεται ο δικηγόρος Κλαμάνς, ή ο ίδιος ο διάβολος κατά τη δική μου κρίση.

Η «Πτώση» του Αλμπέρ Καμύ κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη Ολόκληρη η ανάρτηση...

Λόγος σκληρός: Κεφάλαια τοξικής θεολογίας

Ο «Λόγος σκληρός» είναι ένα βιβλίο για απαιτητικούς αναγνώστες. Όχι. Καλύτερα για αναγνώστες που αντέχουν στα δύσκολα μονοπάτια της Ανάγνωσης. Όπως κάθε τι δύσκολο όμως έτσι και τούτο το έργο κρύβει μονοπάτια εξαιρετικής ομορφιάς για ακριβά μάτια. Ας ξεκινήσουμε με τα απλά. Ο Δημήτρης Αρκάδας δεν χρειάζεται συστάσεις. Τα διαπιστευτήριά του τα έχει δώσει τόσο με τα εμπνευσμένα άρθρα του στο υπουργείο όσο και με την εν γένει παρουσία του στην πνευματική ωρίμανση πολλών από τις συζητήσεις που έγιναν εδώ. Ο Δημήτρης Μπεκριδάκης, παλιός συνδαιτυμόνας του πρώτου, συνοδεύει τη συγγραφική προσπάθεια που μας χάρισε ένα αντίδοτο στην θεολογική αφασία.

Γιατί μιλάμε για απαιτητικούς αναγνώστες; Αρχικά για να παρακολουθήσεις κάποια κεφάλαια πρέπει να έχεις ακουστά το κίνημα του Λετρισμού που εμφανίστηκε στη Γαλλία το 1940 και τον κυριότερο εκπρόσωπό του στην Ελλάδα, τον Ν. Λαπαθιώτη. Προσπαθώντας να βρείτε μια εύλογη σύνδεση με τα κεφάλαια του βιβλίου θα χαθείτε. Υπάρχουν γι’ αυτό στις σελίδες του ταξιδιωτικές οδηγίες και ανάλογες προειδοποιήσεις προς υπευθύνους. Όχι πως έτσι εξασφαλίζεται ένα ήρεμο αναγνωστικό ταξίδι, ίσα ίσα.

Για να παρακολουθήσει κανείς το περιεχόμενο χρειάζεται να διακινδυνεύσει πολλές από τις ασφάλειες του στην θεολογική βιβλιογραφία. Να θέσει πολλά ερωτήματα και να λάβει πολύ λίγες, αν όχι και καθόλου απαντήσεις. Χρειάζεται για παράδειγμα να συνδυάσει τον Μαρξ με τον ευαγγελιστή Μάρκο ή να τολμήσει να προσεγγίσει την έννοια των όρων «Καίσαρας» και «Θεός» σε συνάφεια με την τρέχουσα πολιτική και πολιτισμική πραγματικότητα. Οι προτάσεις της αυθεντικής απάντησης της Εκκλησίας «προς πάσας τας βασιλείας του κόσμου και την δόξαν αυτών» είναι, σύμφωνα με τους συγγραφείς προφητική και εσχατολογική και αναπτύσσεται με ένα εξαίρετο πάντρεμα λογοτεχνίας, θεολογίας και ποίησης στο δεύτερο μέρος του έργου. Εάν δεν προσφέρονταν αντίλυτρα από τις παγίδες της σύγχρονης θεολογικής σκέψης, ο λόγος θα παρέμενε φυλακή και για τούτο σκληρός ως βάσανο. Αντίθετα οι προτάσεις τοξικής θεολογίας προκαλούν ως τρόπος δραπέτευσης της σύνολης ύπαρξης, όχι μόνο της σκέψης, από την τοξική θεολογική πραγματικότητα. Δρόμος δύσκολος, επικίνδυνος αλλά σωτήριος.

Τελειώνοντας χρειάζεται να επισημάνω πως για την πληρέστερη παρακολούθηση του έργου, ο αναγνώστης θα πρέπει αν έχει δεχτεί εκ των προτέρων πως από τις πρώτες σελίδες του βιβλίου θα χρειαστεί να εγκαταλείψει πολλές από τις επιστημονικές και θεολογικές του ασφάλειες, ίσως και στον κάλαθος των αχρήστων και ίσως για πάντα. Τα γραφόμενα λειτουργούν ως πρόκληση μετάνοιας, αλλαγής του νου σε αυτό που αποτελεί ή πρέπει να αποτελεί τον θεολογικό λόγο που υπάρχει και δρα ως πρόταση ελευθερίας και ανατροπής. Ο αναγνώστης μέσα σε λίγες σελίδες θα γεμίσει τις αποσκευές του με τόση εμπειρία εσχατολογικού προβληματισμού και βιοθεωρίας που πιθανότατα δεν έχει υποψιαστεί πως μπορεί να χωρέσει. Και μόνο για αυτό το τόλμημα, ο δύσκολος δρόμος αξίζει. Άλλωστε ένα ηλιοβασίλεμα απελευθερωμένης από ψέματα και λάθη κρίσης και στάσης ζωής, δεν δικαιολογεί μια σκληρή ανάβαση μεταξύ εγκατάλειψης και αυτομεμψίας;

Όσοι απαιτητικοί προσέλθετε…

Ο «Λόγος σκληρός» των Δημήτρη Αρκάδα και Δημήτρη Ι. Μπεκριδάκη κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Εξάντας Ολόκληρη η ανάρτηση...

Νάντια

Διαβάζοντας Μπρετόν είναι σαν να ανακαλύπτεις τον κόσμο από την αρχή. Σαν να ιχνηλατείς τα ερείπια εκείνα των συναισθημάτων που έκαναν τον Ελύτη να ξεθάψει από τον άγιο Συμεών την έκφραση του αναπαρθενευμένου κόσμου. Διάβασα ξανά και ξανά τη Νάντια του Μπρετόν, κυρίως λόγω της εκκωφαντικής εντύπωσης που μου προκάλεσε η ανάγνωση του τρελού έρωτα. Στην αρχή σημείωνα εκφράσεις και λέξεις, έπειτα κατάλαβα πως κάτι τέτοιο αθ ήταν μάταιο έπρεπε να σημειώσω όλο το βιβλίο. Ο Μπρετόν δεν έκανε τίποτε άλλο παρά να γράφει την πραγματικότητα που έβλεπε με τα δικά του μάτια. Κι αυτό ζήλεψα. Εάν ένας τέτοιος κόσμος είναι υπαρκτός σε ανθρώπους σαν κι αυτόν έχουμε ευθύνη να πλησιάσουμε την ευαισθησία του, να μας δοθεί ως χάρισμα η ικανότητα να δούμε τα πάντα για μια στιγμή με τα δικά του μάτια.

Η Νάντια είναι ακριβώς ένα τέτοιο έργο που για τον ίδιο χωρά σε ένα κίνημα με το όνομα σουρεαλισμός. Η ηρωίδα του ωστόσο δεν είναι τίποτε άλλο από την περιπλάνηση της ίδιας της νιότης στο Παρίσι. Ο συγγραφέας ξεχωρίζει το όνομα της ηρωίδας του επειδή Νάντια στα ρωσικά είναι η αρχή της λέξης ελπίδα, και επειδή δεν είναι παρά μόνο η αρχή της. Η Νάντια γίνεται αποκάλυψη και η ιστορία ξεκινά. Ο χρόνος γίνεται δρόμος που τον περπατάς μαζί με τη Νάντια, μαζί με τον Μπρετόν, συνομιλείς μαζί τους, θαυμάζεις, χαμογελάς, ονειροπολείς, θυμάσαι, δακρύζεις, νοσταλγείς. Όταν η περιπλάνηση στα στενά του Παρισιού κοντεύει στο τέλος της αντιλαμβάνεσαι ένδακρυς από το βάρος μιας πανίσχυρης συγκίνησης πως σε τούτη τη βόλτα από έναν προορισμό με μια όμορφη κοπέλα έφτασες στα έγκατα της ίδιας της ψυχής σου. Το βλέμμα εκεί δεν μπορεί παρά αν είναι κρυστάλλινο, δώρο μιας άπεφθης καθαρότητας που δεν χαρίζεται εύκολα στους ανθρώπους. Τρέμεις μη τη χάσεις αλλά η Νάντια το λέει καλύτερα σφίγγοντάς μου τις παλάμες: «Η ομορφιά θα είναι σπασμωδική ή δε θα είναι».

Η «Νάντια» του Αντρέ Μπρετόν κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ύψιλον Ολόκληρη η ανάρτηση...

Σιαμαία και ετεροθαλή

Για τον Κωστή Παπαγιώργη έχουν γραφτεί αναρίθμητα άρθρα, πολλά μάλιστα αφιερωμένα στον πρόσφατο σχετικά θάνατό του. Τα βιβλία του είναι στο σύνολό τους ένα απάνθισμα από την εμπειρική περιδιάβασή του στις μικρές και μεγάλες μαρτυρίες της φιλοξενούμενης στο σώμα βαθύτερης ουσίας του σε αυτό τον επίγειο κόσμο. Βιβλία για τα ανθρώπινα πάθη, τις μνήμες, βιβλία φιλοσοφίας και ιστορίας, βιβλία για φίλους και συγκινήσεις, όλα αυτά αποτελούν το βιβλιογραφικό στερέωμα του Παπαγιώργη. Τα «σιαμαία κι ετεροθαλή» έφτασαν στα χέρια μου μάλλον από τύχη. Με είχε συγκινήσει βαθύτατα ο «ίμερος και κλινοπάλη» το έργο του για τον έρωτα, μεστό σε ποιητικό λόγο και νοήματα που οδηγούν το μαχαίρι κατ’ ευθείαν στο κόκαλο με την αίσθηση του φτερού.

Ο ίδιος διαιρεί το βιβλίο σε δυο μέρη, στα «σιαμαία» κι «ετεροθαλή» κείμενα του. Για να είμαι φιλαλήθης η αυστηρή φιλοσοφία του με δυσκόλεψε σε μεγάλο βαθμό. Όμως όλα τα άλλα κείμενά του ήταν στ’ αλήθεια απολαυστικά. Ιδίως τα εξαίρετα αυτοβιογραφικά του αποσπάσματα, συμπεριλαμβανομένης της σχετικής εισαγωγής, ήταν κείμενα που δεν ήθελες να τελειώσουν. Στο τέλος της ανάγνωσής τους κρατούσα ακόμη στα δάχτυλα την όμορφη επαφή με ένα κείμενο που πλέον το βαφτίζεις αγαπημένο και στο μυαλό μια γλύκα σαν μέλι. Νομίζω είναι σημαντικό στον τρόπο γραφής του όχι μόνο η αφηγηματική μίμηση που χρησιμοποιεί αλλά κι η έκδηλη αίσθηση ταπεινότητας ενός ανθρώπου που δεν διστάζει να αποκαλύψει ανενδοίαστα τις πληγές του βίου του, να φανεί τόσο προσιτός και καθημερινός σαν να ήταν ένας τυχαίος περαστικός, όντας συνάμα ένας από τους επιφανέστερους, αν όχι από τους κορυφαίους, δοκιμιογράφους της εποχής μας, με άρτια φιλοσοφική παιδεία που είχε ασκηθεί με τη συγγραφή, την ανάγνωση, τη μετάφραση και την φιλολογική επιμέλεια πλήθους φιλοσοφικών έργων.

Ολοκληρώνοντας θα είχε ενδιαφέρον να παραθέσω κάποια από τα πιο χαρακτηριστικά αποσπάσματα του έργου. Όταν ωστόσο ξεκίνησα να το κάνω βρέθηκα σε μια αξεπέραστη δυσκολία. Τι να αφήσεις και τι να γράψεις δίχως να αδικήσεις τα υπόλοιπα. Από την άλλη στο νου μου φώλιασε η σκέψη πως αυτοί που έχουν ήδη κάποια επαφή με τα αναγνώσματα του Παπαγιώργη θα κατανοήσουν εύκολα τα όσα λέω, οι άλλοι θα υποψιαστούν με επιφύλαξη. Σε κάθε περίπτωση η ανάγνωση είναι ο μόνος ασφαλής δρόμος προς τη γνωριμία και τη σχέση μας με τον σπουδαίο Κωστή Παπαγιώργη. Με τη λαχτάρα που αγκαλιάζεις ως δώρο ένα αγαπημένο πρόσωπο!

Τα «σιαμαία και ετεροθαλή» του Κωστή Παπαγιώργη κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Καστανιώτη Ολόκληρη η ανάρτηση...

Τα λόγια σου σαν μέλι

Δεν μπορώ να βρω πολλούς λόγους για να συστήσω σε κάποιον αυτό το βιβλίο. Τα «λόγια σου σαν μέλι» είναι ένα απάνθισμα προσωπικών βιωματικών λόγων διακεκριμένων συγγραφέων αναφορικά με τους Ψαλμούς του Δαυίδ. Είναι σαν να μιλάς για το μέλι αντί να το γεύεσαι. Άντε τώρα να θες να γράψεις εντυπώσεις ή να πείσεις για την εμπειρία της ανάγνωσης αυτού του βιβλίου. Η αλήθεια λοιπόν είναι πως ήθελα να μοιραστώ μαζί σας την αίσθηση από το κείμενο της Μάρως Βαμβουνάκη, σε αυτό το έργο, ένα από τα ομορφότερα κείμενα του έργου, βιωματικό όπως πάντα και αποκαλυπτικό όπως κάθε κείμενο της ίδιας. Για να είμαι δίκαιος απέναντι στη συλλογικότηατ του έργου, αφού επισημάνω πως την επιμέλεια της έκδοσης είχε ο π. Βασίλειος Θερμός, χρειάζεται να προσθέσω και τα ονόματα των άλλων συγγραφέων, κάποιοι από τους οποίους πλαισίωσαν με εξαιρετικά κείμενα το βιβλίο:Δημήτρης Καραγιάννης, Σωτήρης Γουνελᾶς, Ἀλέξανδρος Κακαβούλης, Μιλτιάδης Κωνσταντίνου, π. Σωφρόνιος Γκουτζίνης, Ἑλένη Καραγιάννη, Ἀναστασία Γκίτση, π. Θεμιστοκλῆς Μουρτζανός, Νατάσα Κεσμέτη, π. Δημήτριος Θεοφίλου, Πανωραία Κουφογιάννη, π. Χρυσόστομος Τύμπας, Πανωραία Κανελλοπούλου, π. Σπυρίδων Βασιλάκος, π. Χαράλαμπος Παπαδόπουλος, π. Ἀθανάσιος Παραβάντσος, Κωνσταντῖνος Ἐμμανουηλίδης, Στῆβεν Μιούζ. Αντί πολλών λόγων λοιπόν μοιράζομαι μαζί σας το απόσπασμα από το κείμενο της Βαμβουνάκη που μιλά για την παρουσία και την απουσία Θεού κι ανθρώπων.

Ἡ ἔλαφος ψυχή (απόσπασμα από το κείμενο της Μάρως Βαμβουνάκη)

Εἶναι ἡ πρώτη φορά πού τό προσέχω καί παραξενεύομαι.
Τόσες φορές, τόσα καλοκαίρια, τόσες ἐπιστροφές ὁ Αὔγουστος, τόσες
Μεταμορφώσεις! Κι ὅμως τό προσέχω γιά πρώτη μου φορά.
Πρίν δύο τρία χρόνια, ἑορτή τοῦ Σωτῆρος, ἡ πιό φοβερή, μυστική ἑορτή. Ὁ Χριστός ξανά στό ὄρος Θαβώρ θά ἐμφανίσει στούς τρεῖς τους τόν θεϊκό ἑαυτό Του τυλιγμένο σέ ἱμάτια ἀπό λευκότατο φῶς. Νεφέλη θά κατέβει νά τόν σκεπάσει κι ἀπό μέσα ἡ φωνή τοῦ Θεοῦ θά ἀκουστεῖ νά τόν ὀνομάσει πάλι, Γιό Του!
Οἱ τρεῖς μαθητές θά τρομάξουν, θά μεθύσουν ἀπό ἁγία μέθη, θά πέσουν κατάχαμα, θά τά χάσουν, θά παραληροῦν, θά ζητήσουν πράγματα πού δέν γίνονται... Καί τό ἀπολυτίκιο πού ψάλλουν οἱ ψάλτες σέ ἦχο βαρύ λέει:
Μετεμορφώθεις ἐν τῷ ὄρει, Χριστέ ὁ Θεός, δείξας τοῖς Μαθηταῖς σου, τήν δόξαν σου καθώς ἠδύναντο!...

Καθώς ἠδύναντο!
Πρώτη φορά προσέχω τοῦτες τίς δυό λέξεις. Στόν βαθμό πού μποροῦσαν! Οὔτε λιγότερο, οὔτε περισσότερο, ἡ ἑτοιμότητά σου, ἡ ἐποχή σου, καθορίζουν τήν ποσότητα καί τήν ποιότητα τῆς ἀντίληψής σου.
Ὅταν ἡ ἀλήθεια σοῦ ἀποκαλύπτεται, ἐσύ θά τήν κατανοήσεις στόν βαθμό πού ἀντέχεις. Ἀποσπασματικά, μερικῶς, ἐφόσον δέν τήν ἀντέχεις νά τή σηκώσεις, νά ἀνταποκριθεῖς, θά τήν παραμορφώσεις. Ἡ Μεταμόρφωση πού θά σοῦ χαρισθεῖ θά γίνει στήν ἀνάγκη παραμόρφωση. Ὅσο καί ὅπως ἀντέχεις...
Τά πιό σημαντικά κείμενα ἐπιδέχονται τίς περισσότερες ἑρμηνεῖες, χτίζονται ἐπιστῆμες ἀπό τά πλήθη τῶν ἑρμηνειῶν, ἀκολουθοῦν ἄλλες ἑρμηνεῖες γιά τίς προηγούμενες ἑρμηνεῖες. Γιατί ὁ ἄνθρωπος εἶναι κομματιασμένος, ποτέ ὁλάκερος.
Οἱ πιστοί ὅταν ὑποφέρουν ἀπό προσωπικά προβλήματα, δίλημμα, σύγχυση, ἀνοίγουν τή Βίβλο στήν τύχη, ἤ μετά ἀπό ἐπίμονη προσευχή, γιά νά ἁλιεύσουν μιά φράση γιά νά εἶναι χρησμός στήν ἀγωνία τους. Χρειάζονται ἕναν ὁδηγό, μιά βακτηρία κατά τόν τρόπο πού οἱ ἴδιοι τό ἐννοοῦν. Γιά νά τά βγάλουν πέρα, ὁ Θεός πρέπει νά μεταβληθεῖ σέ ἕναν φανταστικό Θεό κατά τίς ἀπαιτήσεις τους. Θά διαβάσουν μιά ἁγία φράση, θά τήν ἐφαρμόσουν στήν περίπτωσή τους, θά τήν προσαρμόσουν μέ τό δικό τους αἴτημα, τό ἄγχος τους, τήν ἀπελπισία τους, τήν πεισματωμένη προσδοκία, τήν ἀνασφάλειά τους. Θά λάβουν ἐκεῖνο πού, εἴτε ἐπιθυμοῦν, εἴτε ἀντέχουν. Ὅσο σημαντικότερη ἡ φράση, τόσο πιό ἐλαστική γιά τίς ψυχοπαθολογικές ἀνάγκες μας.
Θά λειτουργήσουν γιά τό συμπέρασμα οἱ προβολές, οἱ στερήσεις, τά τραύματα, οἱ ἀπωθήσεις, οἱ μεταφορές, οἱ μεταβιβάσεις, οἱ μετουσιώσεις, ὅλα ἐκεῖνα τά ψυχολογικά ὅπλα ἔκτακτης ἀνάγκης πού ἡ ψυχολογία ὀνομάζει, ἀμυντικούς μηχανισμούς. Καί πάνω ἀπό ὅλα, ὁ μεγαλύτερος καταλύτης, ὁ δυνάστης ἐγωισμός θά ἔχει πάντα τόν τελευταῖο λόγο. Συνδέονται αὐτά.

Ἤμουν στό τέλος Λυκείου καί ὁ καθηγητής τῶν θρησκευτικῶν, ὁ ἐξαιρετικός καί φλογερός κύριος Ἰωάννης Ματιάτος, μᾶς διάβαζε μέ τό πάθος πού πάντα μᾶς διάβαζε ἱερά κείμενα, τόν Ψαλμό ΡΛΗ´ τοῦ Δαβίδ.
Ποῦ πορευθῶ ἀπό τοῦ πνεύματός σου καί ἀπό τοῦ προσώπου σου ποῦ φύγω; Ἐάν ἀναβῶ εἰς τόν οὐρανόν, σύ ἐκεῖ εἶ, ἐάν καταβῶ εἰς τόν ἅδην, πάρει• ἐάν ἀναλάβοιμι τάς πτέρυγάς μου κατ᾽ ὄρθρον καί κατασκηνώσω εἰς τά ἔσχατα τῆς θαλάσσης, καί γάρ ἐκεῖ ἡ χείρ σου ὁδηγήσει με καί καθέξει με ἡ δεξιά σου.

Ἔχουν περάσει τόσες καί τόσες δεκαετίες καί θυμᾶμαι ἀκόμα τό δέος, ἀλλά καί ἕνα εἶδος πνιγμοῦ πού αἰσθάνθηκα ὅταν τόν ἄκουσα. Τόν διάβαζα καί τόν ξαναδιάβαζα μόνη μου μετά κι ἀναρωτιόμουν γιατί μέ γοητεύει ἀλλά καί μέ στενοχωρεῖ ἔτσι; Μέ τήν ἔννοια τοῦ στενοῦ χώρου πού σέ περιστοιχίζει γύρω γύρω, σάν τί;
Σάν τί;
Ὁ ποιητής βασιλέας, ὁ σπαραχτικότατος Δαβίδ, γράφει ἀσφαλῶς τόν ὑπέροχο Ψαλμό γιά νά θαυμάσει τήν πανταχοῦ παρουσία τοῦ Θεοῦ του. Ὅμως ἐμένα μέ καταπνίγει τό ἀναπόδραστο. Νομίζω πώς τό εἶπα καί στόν καθηγητή μας τότε.
«Δέν μπορεῖς νά τοῦ κρυφτεῖς λοιπόν! Δέν μπορεῖς νά γλυτώσεις καί νά μείνεις ἥσυχος καί μόνος...».
Αἰσθάνθηκα πώς τά τείχη τῆς τότε οἰκογενειακῆς φυλακῆς μου ὑψώνονταν καί ἄλλο. Βρίσκομαι μέσα στήν ἐφηβεία πού διψάει ἀπελευθέρωση, εἶναι οἱ ἐποχές πού οἱ γονεῖς εἶναι ὑπερβολικά αὐστηροί, δέν δέχονται νά ξεφύγεις ἀπό τό παιδικό σου δωμάτιο πού ἐλέγχουν καί ἠρεμοῦν τή νύχτα, ἀκριβῶς ὅπως ἀργότερα ἐπιθυμοῦσα γιά τόν γιό μου κι ἐγώ.
Εἶμαι στήν ἐφηβεία ὅμως ἀκόμα. Τούς κρύβουμε ὅτι βλέπουμε κάποιες ταινίες πού θεωροῦνται ἀκατάλληλες, τούς κρύβουμε ὅτι καπνίζουμε πότε πότε στίς παρέες, τούς κρύβουμε ὅτι συναντοῦμε κάποιο ἀγόρι, πώς κάνουμε παρέα μέ τή συμμαθήτρια πού δέν ἐγκρίνει ὁ πατέρας. Ἐκεῖνα τά χρόνια, ἡ ζωή μας πού λαχταράει νά ξεφύγει πρός τόν κόσμο, καταντάει ἕνα παιχνίδι ὅπως «κλέφτες καί ἀστυνόμοι» πού μικρή μοῦ ἄρεσε νά παίζω μέ τά ξαδέλφια μου.
Πρέπει ὅμως νά ὁρμήσεις στή νιότη, δέν σοῦ ἐπιτρέπεται πάντα, τήν κερδίζεις μέ μάχες, προσπαθεῖς νά μειώσεις στά μάτια σου τόν πατέρα καί τή μαμά σου, νά κερδίσεις αὐτοπεποίθηση, συνήθως δέν σοῦ ἐπιτρέπονται οὔτε οἱ πιό φυσικές ἐπιθυμίες σου, ξυπνοῦν τά δικαιώματά σου.
Οἱ γονεῖς εἶναι τόσο τρομαγμένοι κοινωνικά, προτιμοῦν νά ἀσφαλιστεῖς παρά νά ἀναπτυχθεῖς, φοβοῦνται μήν τούς ἐγκατείψεις καί τούς φύγεις ἄν μεγαλώσεις τόσο γρήγορα. Τρέμουν τήν ἀνεξαρτησία σου. Ἡ σύγκρουση, ὁ πόλεμος πού ἀρχίζει ἀπό τήν προεφηβεία εἶναι σκληρός. Ἐσύ τείνεις νά γίνεις μεγάλος, οἱ γονεῖς τείνουν νά σέ κρατήσουν παιδί, δέν ἀντέχουν νά ὀρφανέψουν ἀπό τά παιδιά τους, τά παιδιά τους εἶναι συνήθως τό μόνο ἐνδιαφέρον τους.
Καί στόν πόλεμο ἐπιτρέπονται ὅλα! Βρίσκεις καί λές δικαιολογίες, προφάσεις, ψέματα, προκειμένου νά ἐνηλικιωθεῖς. Οἱ ἐνοχές πού ἀκολουθοῦν γίνονται κάποτε ἀνυπόφορες, ὅμως μέ θυμό καί μελαγχολία θά συνεχίζεις. Ἐσύ πρέπει νά μεγαλώσεις, οἱ γονεῖς θέλουν νά μείνεις μικρό. Οἱ λαχτάρες μας καί οἱ φόβοι μας συγκρούονται, ἀνάμεσα οἱ ἐνοχές καί τῶν δύο ἀντιπάλων, νικάει πάντα ἡ δίψα τῆς ζωῆς, ἡ δίψα τοῦ ἔρωτα, ἡ πείνα νά μάθεις.
Ἕνας Θεός τοῦ Δαβίδ πού ὅπου καί νά πᾶς ἔχει ἤδη πάει καί σέ περιμένει, περίπου σαρκαστικά, θυμίζει τόν πατέρα σου, τό μάτι τῆς μητέρας. Ὁ ΡΛΗ´ Ψαλμός τήν ἐποχή ἐκείνη ἔμοιαζε μέ τή χειρότερή μου ἀπειλή. Ὁ ἐγκλωβισμός!

Θά περάσουν καί θά περνοῦν τά χρόνια, θά ἐλευθερωθεῖς δῆθεν. Θά γίνεις ἀνεξάρτητος δῆθεν. Θά φύγεις μακριά ἀπό τούς γονεῖς, μακριά ἀπό τό πατρικό καταφύγιο πού ἔγινε καί φυλακή. Θά πᾶς πιό πέρα ἀλλά θά τούς μεταφέρεις στό μυαλό σου. Ὁ Φρόιντ γράφει πώς μέσα στό κεφάλι σου κάθονται ἰσόβια πατέρας καί μητέρα σάν δικαστές.
Ὅμως δέν εἶναι τό ἴδιο ὅπως τότε πού κατοικούσατε στό ἴδιο σπίτι καί νυχθημερόν σέ νοιάζονταν καί ἐπειδή σέ νοιάζονταν σέ κατασκόπευαν. Μεγαλώνεις, παριστάνεις τόν ὥριμο, παριστάνεις τόν δυνατό, ἐπιλέγεις πολλά.
Μιά μέρα ἐκεῖνοι πεθαίνουν καί δέν σέ παρακολουθοῦν πιά, δέν σέ ἀγχώνουν, δέν τούς ἀπολογεῖσαι. Ἀδειάζεις τό σπίτι τους γιά νά τό νοικιάσεις σέ ξένους, διαλέγεις ποιά ἀπ᾽ τά πράγματά τους θά κρατήσεις, τούς θρηνεῖς σάν ὀρφανό μωρό ἀλλά καί κάτι λυτρώνεται.
Μέ τόν καιρό σοῦ λείπουν πιό πολύ ἀπό τή μέρα τῆς κηδείας. Δέν ἔχεις πιά μέ ποιούς νά πολεμᾶς, ποῦ νά δικαιολογεῖς τίς ἁμαρτίες σου, πολεμᾶς περισσότερο μέ τήν ψυχή σου. Δέν τούς ἔχεις μπροστά σου νά φωνάζεις «ἐσύ φταῖς», γιά τή δυστυχία, γιά τίς ἀποτυχίες φταῖς ἐσύ μόνο. Οἱ ἀναμνήσεις ἐξιδανικεύονται, οἱ ἐνοχές μεγαλώνουν, φανερώνονται λάθη σου. Ἐλευθερώνεσαι θές δέν θές, καί συχνά ἀνακαλύπτεις πώς δέν θές.
Οἱ ψυχολόγοι μιλοῦν ἀτελείωτα καί σχολαστικά γιά τή δύσκολη παρουσία τῶν γονέων, σπάνια ἀναφέρονται στή δύσκολη ἀπουσία τους.
Ἡ ζωή γεμίζει ἐλευθερίες πού θυμίζουν μοναξιά καί μοναξιές πού θυμίζουν ἐλευθερία. Ἡ ὑπαρξιακή μοναξιά, τό κενό, ὁ φόβος θανάτου.
Κι ἔτσι οἱ Ψαλμοί τοῦ Δαβίδ ἀλλάζουν πνεῦμα στήν καρδιά σου.
Ὄχι μονάχα μέ ἀνακουφίζει ὁ ψαλμός ΡΛΗ´ πού μέ ἔπνιγε, ἀλλά παρακαλῶ νά εἶναι ἔτσι...

Το συλλογικό έργο «Τα λόγια σου σαν μέλι» κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Εν πλω Ολόκληρη η ανάρτηση...

Τανγκό μες στον καθρέφτη

Οι τελευταίες φθινοπωρινές ημέρες στην αρχή του καλοκαιριού έφεραν στη μνήμη μου τη σκέψη πως ναι μεν μπήκε ο Ιούνιος, η άνοιξη όμως μάλλον ακόμη δεν έχει φύγει. Πολλές εποχές μπερδεύτηκαν, ένα τανγκό εποχών, αναμνήσεων, αναγνωσμάτων. Δε χρειάστηκε να ψάξω πολύ στη βιβλιοθήκη. Το τανγκό μες στον καθρέφτη περιγράφει εξαιρετικά αυτό το συνονθύλευμα. Στο βιβλίο αυτό η Μάρω Βαμβουνάκη ξεφυλλίζει θραύσματα της λογοτεχνικής της ιστορίας μέσα σε φύλλα ημερολογίου. Το βιβλίο είναι καμωμένο απ' το ημερολόγιο μιας γυναίκας, τρεις μήνες την Άνοιξη. Μέσα απ' τις σελίδες του, περνούν αποσπάσματα απ' τη ζωή της κι απ' τη ζωή πέντε φίλων της. Υπάρχουν πολλά και ενδιαφέροντα αποσπάσματα. Απ’ όλο το έργο κράτησα πρόχειρα ένα φύλλο ημερολογίου και το μοιράζομαι μαζί σας. Τώρα, στις πρώτες ημέρες του Ιούνη, με τα σύννεφα του φθινοπώρου και τις αναμνήσεις της άνοιξης που πέρασε…

29 Απριλίου

Δεν έχουμε λόγους να νιώθουμε άσχημα.
Δεν έχουμε λόγους να πιπιλίζουμε κακές σκέψεις στο μυαλό μας, να τρωγόμαστε, να θλιβόμαστε, να παραπονιόμαστε. Όλα μας τα βάσανα μες στο μυαλό μας γεννιούνται και πεθαίνουν κι οι περισσότεροι φόβοι μας, όταν φτάνει η πραγματικότητα, αποδεικνύονται άστοχοι. Τα πράγματα, όταν έρθει η ώρα τους, σχεδόν ποτέ δεν είναι ούτε όσο καλά τα ονειρευόμασταν ούτε όσο κακά τα φοβόμασταν.
Δεν προβλέπεται το μέλλον και μη φθείρεσαι με συνεχή προγνωστικά. Οι πολλές υποθέσεις, οι εικασίες, οι προβλέψεις είναι χτικιό. Κάνε αυτό που έχεις να κάνεις τώρα απλά και τίμια κι όλα τ’ άλλα θα ‘ρθουν να σε βρουν μόνα τους ανάλογα με το πόσο απλά και τίμια το ‘κανες τούτο που έπρεπε τώρα. Η σκέψη πηδάει ανόητα άλματα τιναγμένη από φοβίες και βρίσκεται πέρα, πιο πέρα από κει που θα πατήσει η πραγματικότητα.

Η ζωή η ίδια, η τωρινή ζωή, είναι πάντα πλούσια, δίκαιη κι εκπληκτική, μόνο που κι εσύ πρέπει να είσαι πλούσιος, δίκαιος κι εκπληκτικός για να το πάρεις μυρουδιά.
Η μιζέρια, η καχυποψία κι η ανία είναι η δικιά μας κόλαση που μας χαυνώνει και δεν τολμάμε να εγκαταλείψουμε μια και τη μάθαμε καλά. Τσιγκουνευόμαστε να ρισκάρουμε οτιδήποτε αποκτήσαμε. Αποταμιεύουμε ακόμα και την κακομοιριά μας. Μια κακιά συνήθεια που μας σιγοτρώει συχνά καταντάει ηδονικότερη απ’ την αλλαγή που υπόσχεται λύτρωση.

Η δειλία κι η τόλμη! Ζαρωμένοι στον καναπέ μας άπληστα παρακολουθούμε τολμηρές σκηνές, ηδονοβλεψίες της ζωής και μαραινόμαστε ψευτοϊκανοποιημένοι. Ο καιρός περνά κι εμείς ξεθωριάζουμε σα μολυβένια σημείωση πίσω από παλιά μας φωτογραφία που δεν μας μοιάζει πια.
"Είναι μεγάλη αμαρτία να ‘ναι κανείς δυστυχισμένος" έλεγε ο άγιος Φραγκίσκος κι εγώ τα γράφω αυτά γιατί τα θέλω να τα βλέπω μπροστά μου τις μαύρες, άπιστες ώρες που τα ξεχνώ και πνίγομαι στις φουρτουνιασμένες θάλασσες της ασάφειας. Κι ο πόνος; Κι ο πόνος που τόση σημασία του δίνουν οι θρησκείες και τα τραγούδια;

Ο πόνος ο αληθινός δεν είναι δυστυχία. Είναι καλός ο πόνος, είναι φιλόστοργος, δημιουργικός και καθαρτήριος. Πόνος γέννας που βγάζει σε μεγαλύτερη χαρά. Ο πόνος είναι οδηγός. Αργός, σκυφτός, με φανάρι στο χέρι. Έρχεται να σε γλιτώσει και να σε πάρει έξω απ’ το σκοτεινό, σκελετωμένο δάσος που πρέπει να εγκαταλείψεις για να σωθείς.
Αν δεν πονέσεις δεν θα καταλάβεις την ασθένειά σου και θα πεθάνεις. Τόσοι και τόσοι μεγαλώνοντας τρελαινόμαστε και χανόμαστε, γιατί σήμερα βρίσκεις παντού, αμέσως, παυσίπονα. Ο αιώνας του παυσίπονου μας μπουκώνει πρόχειρα παρασκευάσματα, άμεσης δράσης και χαμογελούμε όλο και πιο ηλίθια. Κι εγώ, ούτε να πονάω ξέρω γιατί δεν αντέχω να υπομένω. Πασαλείβω τις πληγές μου με φτηνή, βεβιασμένη λήθη, σαν αλοιφή, και μακραίνω απ’ την αλήθεια μου τσαλαβουτώντας στα ρηχά.
Τα γράφω αυτά σαν απλοϊκή, εφηβική έκθεση για να τα θυμάμαι. Να τα έχω κοντά μου όταν χάνω την εμπιστοσύνη μου και μικραίνω. Η ζωή που μας χαρίστηκε είναι ανηφορική κι εμείς αφηνόμαστε στην ευκολία της τσουλήθρας. Αν δεν είσαι επίμονα και σταθερά καλός δεν έχεις καλοσύνη.

Όσοι ζουν αληθινά, γερνώντας γίνονται πιο νέοι. Ο θάνατος κανονικά πρέπει να είναι η συνάντηση με τη δόξα του βίου μας. Η ψυχή, μέχρι τότε, να έχει γίνει τόσο δυνατή από επίγνωση ώστε να πετά πια το κορμί της όπως αχρείαστο, πολυκαιρισμένο ρούχο, χειμωνιάτικο και ασήκωτο τώρα που ήρθε καλοκαιρία.

Τη δειλία τη φοβάμαι σα ντροπή κι αρρώστεια. Αρκετές φορές, για ν’ αποδείξω πως δε φοβάμαι, έκανα κινήσεις φανταχτερά γενναίες και κραυγαλέα δυναμικές. Όμως το ξέρω, το βλέπω μετά, πολύ μετά, όταν η πραγματικότητα πετά σαν το σκουπιδοφάγο τα σκάρτα, πως πολλές απ’ τις γενναιότητές μου ήταν το άλλο πρόσωπο του πανικού μου.

Το «Τανγκό μες στον καθρέφτη» της Μάρως Βαμβουνάκη κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Φιλιππότη Ολόκληρη η ανάρτηση...

Οι βασικοί νόμοι της ανθρώπινης ηλιθιότητας

Θα μπορούσε να ήταν τυχαίο αλλά κάθε άλλο. Το βράδυ των εκλογών, για λόγους σε όλους γνωστούς, ήρθε στο νου μου το συγκεκριμένο βιβλίο του Τσιπόλα. Οι βασικοί νόμοι της ανθρώπινης ηλιθιότητας είναι ένα έργο εξαιρετικό που θα ήταν χρήσιμο, για να μην πω προαπαιτούμενο, για όποιον θέλει να ασχοληθεί (με όποιο τρόπο) με την ελληνική πολιτική σκηνή και κυρίως να ερμηνεύσει τα αποτελέσματα της. Μια γρήγορη περιδιάβαση στους εκλεγμένους αντιπροσώπους κάποιων τοπικών κοινοτήτων, μικρών ή μεγάλων, θα αρκούσε να εξηγήσει την αναφορά του βιβλίου στην ελληνική πραγματικότητα.

Ο ίδιος ο Κάρλο Τσιπόλα (1922-2000), διάσημος καθηγητής του Μπέρκλεϊ, δημοσίευσε σημαντικά βιβλία Οικονομικής Ιστορίας, αλλά κανένα από αυτά δεν είχε τη διάδοση του δοκιμίου του Οι βασικοί νόμοι της ανθρώπινης ηλιθιότητας. Αναρωτιέμαι εάν ζούσε ο σπουδαίος αυτός καθηγητής εάν θα εμπλούτιζε το περιεχόμενο του βιβλίου του με αυτά που συμβαίνουν στο εκλογικό περιβάλλον της χώρας μας. Ίσως πάλι η επιστημονικότητα του να του απαγόρευε να ασχοληθεί με κάτι τόσο απροσδιόριστο όσο η ελληνική πολιτική σκηνή.

Κατά τον Τσιπόλα λοιπόν υπάρχουν πέντε «νόμοι» της ανθρώπινης ηλιθιότητας.
Πρώτον, πάντοτε και αναπόφευκτα όλοι υποτιμούν τον αριθμό των ηλιθίων μέσα σε έναν πληθυσμό.

Δεύτερον, η πιθανότητα κάποιος να είναι ηλίθιος είναι ανεξάρτητη από τη χαμηλή ή υψηλή επίδοσή του σε οποιονδήποτε τομέα.

Τρίτον, ηλίθιος είναι όποιος προκαλεί ζημιά σε άλλον άνθρωπο ή σε ομάδα ανθρώπων χωρίς να ωφεληθεί τίποτε ή παρ’ ότι ζημιώνεται ο ίδιος. (Υπενθυμίζω πως ο συγγραφέας έχει πεθάνει πριν την ανάγνωση των αποτελεσμάτων των σημερινών εκλογών).

Ο Τσιπόλα κατασκευάζει μια τυπολογία με κριτήριο το ποιος προκαλεί ζημιά σε ποιον και ποιος ωφελείται από τη ζημιά.
Ο ηλίθιος είναι ο ένας από τους τέσσερις τύπους ανθρώπων. Υπάρχουν άλλοι τρεις, δηλαδή ο ευφυής, ο ανήμπορος (ακριβέστερη μετάφραση από τα ιταλικά: φουκαράς) και ο κακοποιός (ακριβέστερη μετάφραση: ληστής. Η κατά τα άλλα καλή ελληνική μετάφραση πάσχει σε αυτά τα σημεία). Ο ευφυής με τις ενέργειές του ωφελεί τους άλλους και επίσης ωφελείται ο ίδιος. Ο φουκαράς ωφελεί μεν τους άλλους, αλλά ζημιώνεται ο ίδιος γιατί οι άλλοι τον εκμεταλλεύονται. Και ο ληστής ζημιώνει τους άλλους για να ωφεληθεί ο ίδιος.

Τέταρτον, οι μη ηλίθιοι πάντοτε υποτιμούν τις ζημιογόνες δυνατότητες των ηλίθιων. Ξεχνούν ότι ο συγχρωτισμός με ηλίθιους αποδεικνύεται ένα ηλίθιο λάθος.

Και πέμπτον, οι πιο επικίνδυνοι άνθρωποι στον κόσμο είναι οι ηλίθιοι. Μάλιστα ο Τσιπόλα διατείνεται ότι οι ηλίθιοι είναι ομάδα πιο ισχυρή από τη Μαφία και το «στρατιωτικό – βιομηχανικό πλέγμα».

Κατά τον συγγραφέα ο ηλίθιος διακρίνεται από τους υπόλοιπους με βάση ένα εξωτερικό κριτήριο: το αν ζημιώνει τόσο τους άλλους όσο και τον εαυτό του (ή έστω δεν τον ωφελεί). Αν και ο Τσιπόλα κάνει φευγαλέα αναφορά στο «γονίδιο της ηλιθιότητας», δεν προτείνει κάποια εγγενή χαρακτηριστικά που έχουν οι ηλίθιοι και μόνον αυτοί και εξαιτίας των οποίων προκαλούν ζημιές στους γύρω τους, χωρίς προσωπικό όφελος.

Άλλωστε, το αν πράγματι επήλθε ζημιά σε αυτόν που ενήργησε και στους γύρω του είναι μια υποκειμενική κρίση η οποία μπορεί να μεταβάλλεται κατά μήκος του χρόνου. Αν μικρή ζημιά σήμερα μπορεί να προκαλέσει μεγάλο όφελος για όλους σε μεταγενέστερο χρόνο, τότε ο ηλίθιος του σήμερα μπορεί να αποδειχθεί ο προνοητικός του αύριο ή ο διορατικός του μεθαύριο.

Δεύτερον, η ζημιά ή το όφελος δεν λογίζονται μονοδιάστατα. Κανείς δεν διαμορφώνει τη ζωή του μόνο με όρους ζημιάς – οφέλους. Μπορεί κάποιος να θεωρηθεί φουκαράς επειδή δεν τον ενδιαφέρουν τα προσωπικά οφέλη αλλά η επιτυχία της παγκόσμιας επανάστασης ή η σωτηρία μετά θάνατον.

Τρίτον, είναι εύλογο να παραδεχτούμε ότι υπάρχουν ηλίθιες πράξεις, όχι ηλίθιοι άνθρωποι. Δηλαδή η μονάδα ανάλυσης είναι η πράξη, όχι ο άνθρωπος. Ο Τσιπόλα δεν το δέχεται αυτό, επειδή κατατάσσει τους ανθρώπους σε έναν από τους τέσσερις τύπους με βάση τον σταθμισμένο μέσο όρο των πράξεών τους. Ωστόσο, όλοι μπορούμε να φερθούμε ηλίθια κάποιες φορές. Αυτό είναι κάτι που ομολογούμε συνήθως στον εαυτό μας σε στιγμές περισυλλογής. Η ηλιθιότητα εξαρτάται από τα πολιτισμικά συμφραζόμενά της. Δηλαδή, η κρίση εκείνου που φέρθηκε ηλίθια για τον εαυτό του, καθώς και η δική μας αποτίμηση της πράξης του, επηρεάζονται από το τι θεωρείται ηλίθιο και τι όχι κατά περιόδους σε κάθε κοινωνία.

Κλείνοντας αξίζει να σταθούμε σε μια αναφορά που κάνει στο έργο του για την ανθρώπινη ηλιθιότητα και να την συνδυάσουμε με την Ελλάδα της κρίσης. Προ και μετά εκλογών. Τα συμπεράσματα δικά σας: «σε μια χώρα που έχει πάρει την κάτω βόλτα το ποσοστό των ηλίθιων είναι σταθερό, ωστόσο παρατηρείται μεταξύ αυτών που κατέχουν την εξουσία μια δραματική εξάπλωση των ληστών με καλπάζουσα ηλιθιότητα… και μεταξύ όσων δεν μετέχουν στην εξουσία μια εξίσου ανησυχητική αύξηση των φουκαράδων».

Οι «βασικοί νόμοι της ανθρώπινης ηλιθιότητας» του Carlo M. Cipolla κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Κέδρος Ολόκληρη η ανάρτηση...

Στον κήπο του Επίκουρου

Προσπαθούσα εδώ και πολύ καιρό να βρω χρόνο να ολοκληρώσω ένα έργο μεταξύ φιλοσοφίας και εμπειρικής ψυχοθεραπείας: Στον κήπο του Επίκουρου του σπουδαίου Ίρβιν Γιάλομ. Η αλήθεια είναι πως ένιωθα πως είχα καλύψει πλήρως το θέμα του πένθους και του θανάτου με το εξαίρετο Πένθος του π. Φιλόθεου Φάρου. Στο φιλοσοφικό του έργο πάντως ο Γιάλομ επιχειρεί μια νέα προσέγγιση πλαισιωμένη από διάστικτες φιλοσοφικές ιδέες του Επίκουρου (θεωρώντας όπως κι εκείνος, ότι η ρίζα του κακού στην ανθρώπινη δυστυχία είναι ο αδιάλειπτός μας φόβος για τον θάνατο) και δικές του κλινικές περιπτώσεις.

Νομίζω πως τα δυνατά σημεία του έργου είναι πολλές σκόρπιες αναφορές σε θεωρίες φιλοσόφων της αρχαιότητας ή νεώτερων επιστημόνων. Από ένα σημείο και πέρα γίνεται εμφανές πως ο συγγραφέας επιχειρεί να πείσει πως ο φόβος του θανάτου στην ουσία δεν είναι τίποτε περισσότερο από το φόβο μας να αντιμετωπίζουμε με πληρότητα τη παρούσα ζωή. Η έκφραση του είναι συγκεκριμένη: πεθαίνεις τόσο άσχημα επειδή έζησες τόσο άσχημα. Ωστόσο το «άγχος θανάτου» είναι πάντα παρόν, αλλά ο άνθρωπος μπορεί ν’ αναπτύξει (σύμφωνα με τον Γιάλομ) δυνάμεις και να συγκροτήσει έτσι τη συνείδησή του ώστε να το αντιμετωπίσει• πιστεύει στη θεραπευτική βοήθεια που μπορεί να προσφέρει η ψυχοθεραπεία. Πολλές φορές π.χ. ο φόβος είναι συγκαλυμμένος και παρουσιάζεται με διάφορες απροσδόκητες μορφές, τις οποίες μπορούμε ν’ αναγνωρίσουμε, ή υπάρχουν εμπειρίες «αφυπνιστικές», που ωθούν τον άνθρωπο σε μια ζωή πιο πλήρη: Ο Χάιντεγκερ πρότεινε δυο τρόπους ύπαρξης: τον καθημερινό τρόπο και τον οντολογικό τρόπο. Στον καθημερινό μας τρόπο είμαστε εντελώς απορροφημένοι από το περιβάλλον μας και απορούμε για το π ώ ς είναι τα πράγματα στον κόσμο. Στον οντολογικό τρόπο αντίθετα εστιάζουμε την προσοχή μας και αξιολογούμε το θαύμα της «ύπαρξης» αυτό καθεαυτό, και απορούμε που τα π ρ ά γ μ α τ α ε ί ν α ι, π ο υ ε μ ε ί ς ε ί μ α σ τ ε (…) Στον οντολογικό τρόπο όχι μόνο έχουμε μεγαλύτερη επίγνωση της ύπαρξης, της θνητότητας και των άλλων απαρασάλευτων χαρακτηριστικών της ζωής αλλά και μεγαλύτερο άγχος και είμαστε πιο έτοιμοι να προχωρήσουμε σε σημαντικές αλλαγές. Παρακινούμαστε να αναλάβουμε τη θεμελιώδη ευθύνη μας να κατασκευάσουμε μια αυθεντική ζωή.

Σε πολλά σημεία χρησιμοποιεί άφθονες «αφυπνιστικές» κλινικές εμπειρίες και άλλοτε πάλι παραθέτει ενδιαφέρουσες σχετικές παραπομπές τρίτων. Από αυτές ξεχωρίζουν: «Οι επιλογές αποκλείουν», στο μυθιστόρημα του John Gardner Γκρέντελ (είναι ο αφανής λόγος για το οποίο πολλοί άνθρωποι αποδιοργανώνονται μπροστά στην αναγκαιότητα να πάρουν μιαν απόφαση/ για κάθε ναι πρέπει να ειπωθεί ένα όχι και κάθε θετική επιλογή σημαίνει ότι είσαι υποχρεωμένος να παραιτηθείς από άλλες). Έτσι διστάζεις να «ζήσεις» προκειμένου να μη χάσεις οριστικά κάποιες άλλες ευκαιρίες.
«Όταν είμαστε κουρασμένοι μας επιτίθενται ιδέες τις οποίες είχαμε πριν από πολύ καιρό κατατροπώσει» (Νίτσε) «Να ξαναζείς μια πανομοιότυπη ζωή πάλι και πάλι στους αιώνες των αιώνων», στο «Τάδε έφη Ζαρατούστρα» του Νίτσε. Πρόκειται για την ιδέα της «αιώνιας επανάληψης», ή της «αιώνιας επιστροφής», που ο Νίτσε θεωρεί την πιο «μεγαλόπνοη σκέψη του», κατά τον Γιάλομ. (Η ιδέα ότι θα ξαναζείς πανομοιότυπη τη ζωή σου πάλι και πάλι στους αιώνες των αιώνων μπορεί να είναι συνταρακτική, μπορεί να είναι και ένα είδος μικρής θεραπείας υπαρξιακού συγκλονισμού. Λειτουργεί συχνά σαν ένα διανοητικό πείραμα που μπορεί να μας συνεφέρει, να μας οδηγήσει ν’ αναλογιστούμε σοβαρά πώς πραγματικά ζούμε). Στο ίδιο πνεύμα της σκέψης του Νίτσε: Καμιά θετική αλλαγή δε μπορεί να επέλθει στη ζωή μας, όσο παραμένουμε προσκολλημένοι στη σκέψη ότι ο λόγος που δε ζούμε καλά βρίσκεται έξω από εμάς τους ίδιους. «Γίνε αυτός που είσαι», φράση που αποδίδεται στο Νίτσε και προβληματισμός που έχει ήδη απασχολήσει τον Αριστοτέλη, τον Σπινόζα, τον Λάιμπνιτς, τον Γκαίτε, τον Ίψεν, την Karen Horney κ.α. φτάνοντας στη σύγχρονη έννοια της αυτοπραγμάτωσης. «Ανάλωσε τη ζωή σου» και «πέθανε τη σωστή στιγμή», συναφείς φράσεις του Νίτσε. «Ό, τι δε με σκοτώνει με κάνει πιο δυνατό» του Νίτσε και «Ορισμένοι άνθρωποι αρνούνται το δάνειο της ζωής, για ν’ αποφύγουν το χρέος του θανάτου», φράση του Otto Rank, που αντικατοπτρίζει το ότι ορισμένοι άνθρωποι αποφεύγουν να ζήσουν, ν’ αγαπήσουν, να απολαύσουν επειδή τους τρομοκρατεί η ιδέα ότι θα χάσουν πάρα πολλά. Τέλος, με βάση μια τριάδα δοκιμίων που έγραψε ο Σοπενάουερ, σημασία δεν έχει «αυτό που κατέχουμε», ούτε βέβαια «αυτό που αντιπροσωπεύουμε στα μάτια των άλλων» αλλά «αυτό που είμαστε». Η ποιότητα της ζωής μας προσδιορίζεται από το πώς ερμηνεύουμε τις εμπειρίες μας, όχι από τις ίδιες τις εμπειρίες, ένα θεραπευτικό δόγμα που ανάγεται στην αρχαιότητα. Όλες αυτές οι σκέψεις δεν παρατίθενται μόνο με διδακτικό και αποφθεγματικό χαρακτήρα (πράγμα που είναι ελαφρώς απωθητικό), αλλά με πολλά παραδείγματα από την ψυχοθεραπευτική εμπειρία του Γιάλομ. Άλλωστε, όπως λέει και ο ίδιος στο τέλος αυτού, του τρίτου κεφαλαίου, "η δύναμη όλων αυτών των ιδεών ενισχύεται από ένα άλλο στοιχείο, τη στενή σύνδεση με τους άλλους ανθρώπους". Η ανθρώπινη μοναξιά μπορεί να είναι διαπροσωπική αλλά και υπαρξιακή. Η δεύτερη μορφή μοναξιάς, η υπαρξιακή απομόνωση είναι πιο βαθιά και πηγάζει από το αγεφύρωτο χάσμα ανάμεσα στο άτομο και τους άλλους ανθρώπους. Το χάσμα αυτό είναι συνέπεια όχι μόνο του γεγονότος ότι ο κάθε άνθρωπος βρίσκεται πεταμένος μόνος του μέσα στην ύπαρξη κι είναι υποχρεωμένος να βγει απ’ αυτήν μόνος, αλλά προκύπτει από το γεγονός πως ο καθένας από μας κατοικεί έναν κόσμο, τον οποίο γνωρίζει πλήρως μόνο ο εαυτός μας.

Ολοκληρώνοντας το βιβλίο στάθηκα στη προσπάθεια του συγγραφέα να πείσει πως τον πόνο και τη μοναξιά του τελευταίου ταξιδιού μπορεί να τον απαλύνει και η πεποίθηση ότι ένας άνθρωπος μπορεί να συνεχίσει να ζει μέσα από τις αξίες του, τις πράξεις του και τις συνέπειές τους ακόμα κι όταν έχει αποχωρήσει από τη ζωή (δεν μπορείς να πάρεις απ’ αυτόν τον κόσμο τίποτα απ’ όσα σου δόθηκαν. Μπορείς να πάρεις μαζί σου μόνο όσα έδωσες). Αυτή η θετική επίδραση στους άλλους, που διατηρείται και μετά θάνατον, ονομάζεται από τον Γιάλομ «κυματισμοί»). Άλλωστε όπως στη συνέχεια παραφράζει σε μια αναφορά στο βιβλίο κι ο Γούντυ Άλλεν τη θέση του Επίκουρου, «Δεν φοβάμαι τον θάνατο, απλώς δε θέλω να είμαι εκεί όταν θα έρθει». Ολόκληρη η ανάρτηση...

Ἀπὸ τὸ καθ᾿ ἡμέραν στὸ καθ᾿ ὁμοίωσιν

Το βιβλίο το πήρα για μάλλον άσχετους με το περιεχόμενο λόγους. Η μεγάλη μου εκτίμηση στην προσωπικότητα του Μεσογαίας Νικόλαου, η άριστη εντύπωση από προηγούμενα έργα του που είχα διαβάσει, το εντυπωσιακά εμπνευσμένο ζωγραφικό θέμα του εξωφύλλου, με έκαναν να συμπληρώσω τη βιβλιογραφική μου σπουδή και με τούτο το έργο.

Η θεματική του άλλωστε λέει πολλά και υπόσχεται ένα εξαιρετικό περπάτημα σε θαυμάσιες, κυριολεκτικά και μεταφορικά, περιοχές της ανθρώπινης ζωής. Το οπισθόφυλλο άλλωστε ήταν και μόνο του ως ανάγνωση μια πρόσκληση: «Ἡμῶν τὸ πολίτευμα ἐν οὐρανοῖς ὑπάρχει», λέγει ὁ ἀπόστολος Παῦλος (Φιλ. 3, 20). Ἡ ζωή μας, τὸ φρόνημά μας, ἡ καθημερινότητά μας, ἡ σκέψη μας, ἡ προοπτική μας, δὲν ἔχουν νὰ κάνουν μὲ τὰ γήινα, μὲ τὰ χρονικά, μὲ τὰ χωρικά. Ἀλλὰ ἔχουν νὰ κάνουν μὲ τὰ αἰώνια, μὲ τὰ πνευματικά. Ὅσα κι ἂν ἀποκτήσεις σὲ αὐτὸ τὸν κόσμο εἶναι λίγα. Ὅσα χρόνια κι ἂν ζήσεις -καὶ ἑκατὸν πενήντα ἀκόμη- εἶναι πολὺ λίγα. Ὅ,τι κι ἂν κάνεις πεθαίνει. Τί φοβερὸ πράγμα ὅμως, νὰ ζεῖ κανεὶς ἀπὸ τώρα, μέσα ἀπὸ τὴν καλλιέργεια τοῦ φρονήματος τῶν ἀρετῶν, στὴν κατάσταση τῆς αἰώνιας Βασιλείας τοῦ Θεοῦ, ὅπου «οὔκ ἐστι πόνος, οὐ λύπη, οὐ στεναγμός, ἀλλὰ ζωὴ ἀτελεύτητος». Αὐτὴ εἶναι ἡ σχέση μας μὲ τὸν χρόνο: νὰ τὸν μεταμορφώνουμε σὲ αἰωνιότητα. Καὶ μόνο ποὺ τὰ λέει κανεὶς εὐχαριστιέται! Γιὰ φαντασθεῖτε νὰ τὰ ζεῖ κιόλας! Καὶ σ αὐτὸ εἶναι ποὺ μᾶς καλεῖ ἡ Ἐκκλησία. Διότι ἡ Ἐκκλησία μόνο αὐτὸ ζεῖ. Δὲν τὴν ἐνδιαφέρει τίποτε ἄλλο. Καὶ ἀντιμετωπίζει καὶ τὴν καθημερινότητα μὲ τὸ πνεῦμα τῆς αἰωνιότητας.

Στον ουρανό λοιπόν η ζωή; Κι η ζωή εδώ; Ο χρόνος; Η αιωνιότητα; Ο τρόπος να ζεις τον χρόνο σαν αιωνιότητα; Στο τέλος του βιβλίου απόρησα με τον εαυτό μου. Πόσο κοντά κι εγώ σαν τον καθένα, περπατάω καθημερινά στη διαφορά της απειροελάχιστης ανατροπής από το θαύμα στο δεδομένο. Υπάρχει τρόπος να ζεις διαφορετικά τον χρόνο, να προγεύεσαι την αιωνιότητα. Ο δρόμος αυτός περνάει αναπόφευκτα μέσα από τη δύσκολη αλλά πανέμορφη κοινωνία ισορροπημένων και καλλιεργημένων σχέσεων με ανθρώπους. Για να βρεις τον Θεό, απαραίτητο βήμα, πρώτη προϋπόθεση να βρεις τον εαυτό σου, να τον κοινωνήσεις στο πρόσωπο του συνανθρώπου σου κι έπειτα να ζήσεις τα μικρά και τα μεγάλα θαύματα που σε κάνουν από τη χάρη της αγάπης να νιώθεις σαν Θεός. Να δίνεις το υστέρημα των απαντοχών σου κι αυτό να σου επιστρέφει σαν θησαυρός που σε κάνει θεό. Κάθε μέρα; Κάθε μέρα!

Ολοκληρώνοντας αστράφτει στο μυαλό μου η σκέψη πόσες φορές μίλησα σε λίγες γραμμές για θαύματα από την ανάγνωση ενός βιβλίου. Δεν το παίρνω πίσω, δε συμμαζεύω τίποτα. Για μένα η ανάγνωση αυτή ήταν μια πρόκληση να υποψιαστώ μιαν άλλη πραγματικότητα, μια αλήθεια που εάν δεν τη ζεις ως καθημερινή εμπειρία γίνεσαι απελπιστικά πιο φτωχός σε προοπτικές. Να ξέρεις πως μπορείς να ζεις σαν Θεός κι εσύ να προτιμάς να ζεις στην ανία. Δίπλα σου να βρέχει στιγμές αθανασίας κι εσύ να μετράς τα χρόνια σε κεράκια από τούρτες γενεθλίων, σε ένσημα για τη σύνταξη, χτύπους από δείχτες ρολογιών ή σε αδιέξοδες αναμνήσεις ημερολογίων. Από το καθ’ ημέραν λοιπόν στο καθ’ ομοίωσιν με τον μυστικό τρόπο που ζεις την αγάπη και την πληρότητα των σχέσεων στην καθημερινή διαδρομή έως τη στιγμή που ο χρόνος καταργείται παύοντας να κυλά όπως ήξερες. Ως τη στιγμή που μπρος στα μάτια σου και μέσα στη καρδιά σου όλα (μα όλα!) συμβαίνουν αλλιώς!

Το έργο: «Ἀπὸ τὸ καθ᾿ ἡμέραν στὸ καθ᾿ ὁμοίωσιν» του Μητροπολίτη Μεσογαίας και Λαυρεωτικής Νικολάου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Εν πλω» Ολόκληρη η ανάρτηση...

Όσα πραγματικά πρέπει να ξέρω, τα έμαθα στο Νηπιαγωγείο

Πόσους πραγματικά ενδιαφέροντες ανθρώπους έχει κανείς την ευκαιρία να συναντήσει στην περίοδο των διακοπών του; Μια τέτοια αληθινή έκπληξη για εμένα στάθηκε η γνωριμία μου με τον σπουδαίο Robert Fulghum σε κάποιο από τα παραθαλάσσια χωριά της νότιας Κρήτης. Αμερικάνος ο ίδιος, φερμένος από το Seattle της Washington για τις ετήσιες διακοπές του που πάντα τον βρίσκουν στο νησί, βρέθηκε δίπλα μου σε μια ενδιαφέρουσα συζήτηση για την εκπαίδευση. Όταν μου συστήθηκε το μυαλό μου άρχισε να με παιδεύει καθώς ήταν βέβαιο πως δεν ήταν η πρώτη φορά που άκουγα αυτό το όνομα. «Είστε συγγραφέας»; Τον ρώτησα, «φαίνεται ε» ; μου απαντά. Μήπως είστε αυτός που έγραψε το «όσα πραγματικά πρέπει να ξέρω τα έμαθα στο νηπιαγωγείο» Robert Fulghum ;». «Ναι , αυτός είμαι»! Η έκπληξη άφησε τη θέση της στη χαρά κι έπειτα στη μεγάλη ευγνωμοσύνη που η τύχη μου χάρισε αυτό το δώρο να δω από κοντά και να μιλήσω με έναν από τους πιο εμπνευσμένους συγγραφείς κι ανθρώπους της εποχής μας.

Ο Robert Fulghum μεγάλωσε στο Waco του Texas. Στα νιάτα του εργάστηκε ως εκσκαφέας τάφρων, παιδί για εφημερίδες, βοσκός σε ράντζο, μπάρμαν και τραγουδιστής κάντρυ. Μετά από το κολλέγιο και μια σύντομη καριέρα στην IBM, επέστρεψε στα θρανία για να ολοκληρώσει το μεταπτυχιακό του στη θεολογία. Για 22 χρόνια υπηρέτησε ως πάστορας σε μια ενορία στο Βορειοδυτικό Ειρηνικό. Κατά την ίδια περίοδο δίδαξε σχέδιο, ζωγραφική και φιλοσοφία στο Lakeside School στο Seattle. Ο Fulghum είναι επίσης καταξιωμένος ζωγράφος και γλύπτης. Τραγουδά και παίζει κιθάρα και τσέλο και υπήρξε ιδρυτικό μέλος του «The Rock Bottom Remainders» -μιας rock and roll μπάντας που αποτελείται από μουσικούς – συγγραφείς. Έχει τέσσερα παιδιά και εννέα εγγόνια. Μοιράζει τη ζωή του μεταξύ του Seattle της Washington, και της Κρήτης.

Το βιβλίο του είναι πραγματικά ένα διαμάντι της Παιδαγωγικής. Δε ξέρω πολλά βιβλία για την εκπαίδευση που να είχαν τέτοια αμεσότητα με το αναγνωστικό κοινό και τόσο εμπνευσμένη σύνδεση με την πραγματικότητα της ζωής. Εννοώ την καθημερινότητα του καθενός μας κι όχι αποκλειστικά την εκπαιδευτική μόνο σταδιοδρομία. Το βιβλίο μάλλον θα έπρεπε να το διαβάσει κάθε γονιός, κάθε εκπαιδευτικός, κάθε ενήλικας που εύκολα κρίνει τη σχολική πραγματικότητα. Ίσως εκεί, στο νηπιαγωγείο, στα πρώτα στάδια της εκπαιδευτικής διαδικασίας του νέου ανθρώπου να μπαίνουν τα πιο γερά θεμέλια της ποιότητας του ανθρώπου που θα γίνει στην ενηλικίωσή του, της ποιότητας της ζωής που θα υποστηρίζει μέχρι το τέλος της. Αντί άλλων λόγων παραθέτω ένα απόσπασμα από το βιβλίο, εις ανάμνησιν της γνωριμίας με τον Robert Fulghum και του προβληματισμού που εύχομαι να γονιμοποιηθεί στον καθένα μας μετά την ανάγνωση.

«... Όσα πραγματικά πρέπει να ξέρω για το πώς να ζω, τι να κάνω και πώς να είμαι, τα έμαθα στο Νηπιαγωγείο. Η σοφία δε βρισκόταν στην κορυφή του σχολικού βουνού, αλλά εκεί, στα βουναλάκια από άμμο, στο νηπιαγωγείο.
Αυτά είναι τα πράγματα που έμαθα:
Να μοιράζεσαι τα πάντα.
Να παίζεις τίμια.
Να μη χτυπάς τους άλλους.
Να βάζεις τα πράγματα πάλι εκεί που τα βρήκες.
Να καθαρίζεις τις τσαπατσουλιές σου.
Να μην παίρνεις τα πράγματα που δεν είναι δικά σου.
Να λες συγγνώμη, όταν πληγώνεις κάποιον.
Να πλένεις τα χέρια σου πριν από το φαγητό.
Να κοκκινίζεις.
Ζεστά κουλουράκια και κρύο γάλα κάνουν καλό.
Να ζεις μια ισορροπημένη ζωή, να μαθαίνεις λίγο, να σκέπτεσαι λίγο, να σχεδιάζεις, να ζωγραφίζεις, να τραγουδάς, να χορεύεις, να παίζεις και να εργάζεσαι κάθε μέρα από λίγο.
Να παίρνεις έναν υπνάκο το απόγευμα.
Όταν βγαίνεις έξω στον κόσμο, να προσέχεις την κίνηση, να κρατιέσαι από το χέρι και να μένεις μαζί με τους άλλους.
Να αντιλαμβάνεσαι τα θαύματα. Να θυμάσαι το μικρό σπόρο μέσα στο δοχείο από φελιζόλ. Οι ρίζες πάνε προς τα κάτω και το φυτό προς τα πάνω. Κανείς πραγματικά δεν ξέρει πώς και γιατί, αλλά όλοι μας μοιάζουμε σ’ αυτό.
Τα χρυσόψαρα, τα χάμστερς, τα άσπρα ποντίκια, ακόμη κι ο μικρός σπόρος μέσα στο πλαστικό δοχείο, όλα πεθαίνουν. Το ίδιο κι εμείς.
Να θυμάσαι τελικά τα βιβλία και την πρώτη λέξη που έμαθες την πιο μεγάλη απ’ όλες: τη λέξη ΚΟΙΤΑ.
Όλα όσα πρέπει να ξέρετε βρίσκονται κάπου εδώ μέσα. Ο χρυσός κανόνας, η αγάπη και οι βασικές αρχές υγιεινής, η οικολογία, η πολιτική, η ισότητα και η υγιεινή ζωή.
Πάρτε μια απ’ αυτές τις συμβουλές, εκφράστε την με επιτηδευμένη ορολογία ενηλίκων και εφαρμόστε τη στην οικογενειακή σας ζωή, στην εργασία σας, στην κυβέρνησή σας, στον κόσμο σας και θα παραμείνει αληθινή, ξεκάθαρη, σταθερή.
Σκεφτείτε πόσο καλύτερος θα ήταν ο κόσμος, αν όλοι εμείς οι άνθρωποι τρώγαμε γάλα με κουλουράκια γύρω στις τρεις το απόγευμα και μετά ξαπλώναμε κάτω από τις κουβέρτες για έναν υπνάκο.
Ή, αν όλες οι κυβερνήσεις είχαν ως βασική αρχή να βάζουν πάντα τα πράγματα εκεί που τα βρήκαν και να καθαρίζουν τις τσαπατσουλιές τους.
Είναι ακόμη αλήθεια, ανεξάρτητα από την ηλικία σας, πως όταν βγαίνετε έξω στον κόσμο είναι καλύτερα να κρατιέστε από το χέρι και να μένετε μαζί με τους άλλους...
...Τελικά πρέπει να σας πω πως έχω άδεια παραμυθά. Ένας φίλος μου μού την έβγαλε και την κρέμασε στον τοίχο, πάνω από το γραφείο μου. Αυτή η άδεια μού επιτρέπει να χρησιμοποιώ τη φαντασία μου, για να ξαναβάζω σε σειρά τις εμπειρίες μου και να προωθώ το μύθο, όσο αυτός εξυπηρετεί κάποια όψη της αλήθειας. Ακόμη περιέχει το "πιστεύω" ενός παραμυθά:
* Πιστεύω ότι η φαντασία είναι πιο δυνατή από τη γνώση.
* Ότι ο μύθος είναι πιο δραστικός από την ιστορία.
* Ότι τα όνειρα είναι πιο ισχυρά από τα γεγονότα.
* Ότι η ελπίδα πάντα θριαμβεύει έναντι της εμπειρίας.
* Ότι το γέλιο είναι η μόνη θεραπεία της θλίψης.
* Και πιστεύω ότι η αγάπη είναι πιο δυνατή από το θάνατο.
Προσπάθησα πολύ να μη γράψω κάτι που θα γινόταν η αιτία να μου αφαιρέσουν την άδεια...».

Το «όσα πραγματικά πρέπει να ξέρω τα έμαθα στο νηπιαγωγείο» του Robert Fulghum κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Λύχνος Ολόκληρη η ανάρτηση...

Ούτε πολύ νωρίς ούτε πολύ αργά

Όταν ολοκλήρωσα το βιβλίο ένιωθα δεκαπέντε χρόνια μεγαλύτερος ηλικιακά. Λες κι όλο το έργο προσπαθούσε να πείσει τον αναγνώστη πως τα χρόνια μετράνε διπλά και πως η μέση ηλικία είναι μια περίοδος σημαντικά εκτενέστερη απ’ ό,τι συνήθως οι περισσότεροι υπολογίζουν. Η σχέση μου όμως με το συγγραφικό έργο του π. Φάρου με έκανε να διώξω μακριά κάθε ψυχοπλακωτική διάθεση και να αναγνωρίσω αμέσως τις κρυμμένες αρετές του βιβλίου. Επειδή όμως πρέπει να είμαστε δίκαιοι, θα ήταν παράλειψη να μην σημειωθεί πως το Ούτε πολύ νωρίς, ούτε πολύ αργά είναι το πρώτο βιβλίο που ο π. Φιλόθεος Φάρος συνυπογράφει με τον Γιώργο Σιγαλό, συγγραφέα, ψυχοθεραπευτή και καλό συνεργάτη – μαθητή του για χρόνια.

«Στη μέση ηλικία, ο άνθρωπος καταλαμβάνεται από ένα πλήθος ανησυχιών και φόβων για την ως τώρα αποτελεσματικότητά του καθώς και για τα χρόνια που θα ακολουθήσουν. Αν δεν μπορέσουμε να αποδεχθούμε τη μέση ηλικία, δεν θα είμαστε ικανοποιημένοι από τη ζωή μας και δεν θα είμαστε ιδιαίτερα χρήσιμοι, ούτε σε εμάς τους ίδιους, ούτε στους άλλους.

Μέσα από διαδικασίες και συναισθήματα που ενώνουν το παρελθόν, την παιδική ηλικία με το παρόν, αλλά και βλέποντας όλα αυτά που έχουν επιτευχθεί τα προηγούμενα χρόνια, ο ενήλικας, στα μισά του δρόμου της ζωής του, μπορεί να αξιοποιήσει τις αμέτρητες ευκαιρίες που παρουσιάζονται για να αναπτυχθεί και να ωριμάσει.

Αλλά αυτό γίνεται μόνο μέσω της αυτοαποδοχής, μέσω της εξερεύνησης στα βάθη του εαυτού, αλλά και των βιωμάτων των προηγουμένων ετών. Οι σχέσεις μας με τους άλλους, με την οικογένεια, με τον σύντροφό μας, ο χειρισμός των προβλημάτων και αγωνιών που εμφανίζονται στη μέση ηλικία, χρειάζεται να κατανοηθούν ώστε να μπορέσουμε να βιώσουμε όσο πιο δημιουργικά γίνεται αυτό το σημαντικό στάδιο της ζωής μας.

Η μέση ηλικία είναι μία πραγματική περιπέτεια, που παραμένει ανοιχτή σε όσους θέλουν πραγματικά να τη βιώσουν, μία περιπέτεια ουσιαστικής κατανόησης της ζωής και του εαυτού μας ώστε να πετύχουμε την πραγματική ωριμότητα και ικανοποίηση».

Απόσπασμα από το βιβλίο

Πότε είναι η μέση ηλικία;
Σου είπε ο δεκάχρονος γιος σου ότι είσαι μεσήλικας; Να είσαι ευχαριστημένος που δεν σου είπε ότι είσαι ανοιακός. Ο δεκάχρονος γιος του Διομήδη, σε μία συζήτηση με τον πατέρα του, σχετική με την ηλικία, του είπε ότι «η μέση ηλικία αρχίζει στα τριάντα», και όταν εκείνος τον ρώτησε ανήσυχος, «και πότε αρχίζει η γεροντική ηλικία;» «στα σαράντα», απάντησε ο γιος του χωρίς κανέναν δισταγμό. Ο Διομήδης ήταν τότε σαράντα χρονών.

Έτσι, τα έχεις καταφέρει πολύ καλά αν στα σαράντα πέντε δεν θεωρείσαι κάτι περισσότερο από μεσήλικας. Νομίζω ότι οι περισσότεροι άνθρωποι μιας προχωρημένης ηλικίας θυμούνται κάποια στιγμή που αισθάνθηκαν για πρώτη φορά πως δεν είναι πια νέοι και πως θα έκαναν τα πάντα να το παραδεχθούν.

[…]

Η μέση ηλικία, από την πνευματική και κυρίως προσωπική πλευρά, δεν είναι αναγκαστικά ή αναπότρεπτα μία περίοδος στασιμότητας και οπισθοδρόμησης. Το προοδευτικό έργο της μέσης ηλικίας είναι η επίτευξη μιας ουσιαστικής κατανόησης της ζωής με όρους που θα αποτελεί επίσης προσφορά και βοήθεια στους άλλους. Είτε το αποκαλούμε αυτό κατάκτηση σοφίας είτε πνευματική εμπειρία είτε απλό συμβιβασμό με τις πραγματικότητες της ζωής με διορατικότητα και επίγνωση, και είτε επιτύχουμε είτε αποτύχουμε σ’ αυτό το έργο, αυτό είναι που δίνει νόημα στη ζωή σ’ αυτή την περίοδο. Στην πραγματικότητα αυτό από πολλές απόψεις κάνει αυτή την περίοδο σημαντικότερη από τις άλλες, γιατί είναι η περίοδος που η ζωή μας πρέπει και μπορεί να φθάσει στην πληρέστερη καρποφορία της σε προσωπική εμπειρία. Χωρίς αυτό, ό,τι συνέβη προηγουμένως θα είναι ανολοκλήρωτο.

[…]

Στην πραγματικότητα, στο ποσοστό που η ωρίμανση της προσωπικότητας δεν πραγματοποιείται, το υποκατάστατο της υλιστικής επιτυχίας τείνει να κάνει τη ζωή όλο και περισσότερο επιδερμική, ρηχή και χυδαία. Όσο είμεθα προσεκτικοί να προστατεύσουμε τον εαυτό μας ενάντια σε οποιοδήποτε ιδανικό που χρησιμοποιεί την ενδοσκόπηση για να αρνείται τον κόσμο, για το δεύτερο μισό της ζωής, και ταυτόχρονα είμεθα προσεκτικοί να αναγνωρίσουμε ότι η καλή επαφή με τις πραγματικότητες της καθημερινής μας ζωής είναι τόσο σημαντική στη μέση ηλικία όσο και σε κάθε άλλη περίοδο της ζωής, μπορούμε να πούμε ότι οι αξίες αυτού που μόνο πνευματική ζωή μπορούμε να αποκαλούμε θα γίνουν όλο και περισσότερο κυρίαρχες. Ολόκληρη η ανάρτηση...