Η άσκηση

Ἡ ἀσκησή μου σημαίνει: ἀγῶνας κατὰ τοῦ νεκροῦ χρόνου. Νά πολλαπλασιάσω τίς στιγμὲς τῆς εὐφορίας μου· νά τὶς διαφυλάξω καὶ νά τὶς ἀθροίσω· ἀκόμα περισσότερο, νά δημιουργήσω τή μέθοδο γιά νά τὶς προκαλῶ.

«Ὁ Ἄρτος τῶν Ἀγγέλων» του Παντελή Πρεβελάκη κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Εστία Ολόκληρη η ανάρτηση...

Η Φιλία ως μέγιστη Αρετή

της ΕΝΔΕΛΕΧΕΙΑΣ

«Φίλους έχων, νόμιζε θησαυρόν έχειν»
Αν έχεις φίλους, είναι σαν να έχεις θησαυρό.
Μένανδρος

Με την μεγάλη αυτή Αρετή ασχολήθηκαν άνθρωποι πολλοί, από την αρχαιότητα ακόμα. Ο φιλόσοφος Αριστοτέλης, στα Ηθικά Νικομάχεια , ανέλυσε το θέμα της φιλίας τόσο διεξοδικά σε όλες τις παραμέτρους της. Ο δε Κικέρωνας την εκθειάζει και υποστηρίζει πως αυξάνει την χαρά, ελαττώνει τις λύπες, μετριάζει την αθλιότητα της ψυχής.

Ο σπουδαίος παιδαγωγός Ευάγγελος Παπανούτσος επισημαίνει:
«Η τέλεια φιλία είναι συνάντηση και δεσμός δύο προσώπων, πάνω στον ίδιο ηθικό άξονα., στην ίδια αξιολογική κλίμακα. Θεμέλιο και εγγύηση της αγάπης τους είναι η «αρετή» και επειδή η αρετή είναι «κτήμα ες αεί» του ανθρώπου, ούτε αλλοτριώνεται, ούτε φθείρεται. Οι φιλίες που δημιουργούνται πάνω σ΄ αυτή τη βάση είναι σταθερές και μόνιμες, αδιάλυτες».

Να συμπληρώσω πως όταν η ανθρώπινη αυτή σχέση που αντέχει στο χρόνο, είναι πάντα έτοιμη να προσφέρει και να μοιραστεί το κουράγιο, την κατανόηση, την συμπόνια, την ζεστασιά, είναι μοναδική και πολύτιμη.

Είναι το γέλιο και αυτή η «ειδική» συνεννόηση ανθρώπων που ταιριάζουν, και αντιλαμβάνονται την χαρά σου για να γελάσουν, την λύπη σου για να κλάψουν.

« Ο φίλος είναι οι απορίες σου οι ίδιες, που βρήκαν απάντηση
είναι η γη που καλλιεργείς με αγάπη και θερίζεις μ' ευγνωμοσύνη,
είναι η καταφυγή και ζεστασιά σου»
καταγράφει ο Χαλίλ Γκισμπράν στον «Προφήτη του».

Μη έχοντας άλλη επιλογή ο άνθρωπος που από την φύση του διακατέχεται από έμφυτη κοινωνικότητα, οδηγείται στην δημιουργία αυτής της αμοιβαίας σχέσης, της φιλίας, που είναι απόρροια της εκτίμησης, της εμπιστοσύνης, της ηθικής εξύψωσης.

Διαισθανόμαστε πως ο φίλος, περιέχει την προσωπικότητά μας ακόμα και πολλά στοιχεία του χαρακτήρα μας, αποτελεί μια φυσική προέκταση του εαυτού μας. Του επιτρέπουμε συχνά να γίνεται ο αυστηρός κριτής μας, ο προσωπικός μας σύμβουλος, τον χρειαζόμαστε συνοδοιπόρο μας στην χαρά και την θλίψη.

Φυσικό είναι να επικρατεί αμοιβαίος σεβασμός στις όποιες επιλογές μας - επιλογές του, καθώς προσπαθούμε να πλησιάσουμε τον ψυχισμό του, να πράξουμε πάνω από τις απαιτήσεις του.

Η Μαρίνα Πετροπούλου στο έργο της « Σαν το γλυκό του κουταλιού» επισημαίνει πολύ παραστατικά, πως η ανιδιοτελής αληθινή φιλία μπορεί να διατηρηθεί, να ξαναζωντανέψει, παρά τις αποστάσεις του χώρου και του χρόνου.
«Κάποτε η απόσταση αποκοίμισε τα αισθήματα και σιγά - σιγά η φιλία καταχωνιάστηκε σαν βαλσαμωμένο πουλί στα μπαούλα της νεότητας.σαν ρούχο περασμένης μόδας, που δεν χαρίζεται ούτε πετιέται. Χτες βράδυ που έπεσε σαν θεϊκή σταγόνα το παιδικό άλμπουμ, άνοιξε, και το πατικωμένο λουλούδι δεν είχε ξεραθεί. Μύριζε υπέροχα όπως τότε, όπως πάντα, όπως μυρίζουν η φιλία και η αγάπη που είναι αληθινές».

Όταν στη ζωή συναντάς φίλους ανθρώπους, είναι σαν ο καλός Θεός να σου χαρίζει απλόχερα ευλογία.
Έτσι κι εμένα, πριν από μερικά χρόνια μου έστειλε μια υπέροχη φίλη.
Ένα ευγενικό πλάσμα, τόσο σπουδαίο, σεμνό και συγκρατημένο.

Παρά το γεγονός ότι σε ηλικία είναι νεότερη από εμένα, καθημερινά με διδάσκει με την ολιγάρκεια, την ταπεινότητα και το συγκροτημένο πνεύμα της.
Και είναι το χάρισμα της ανιδιοτελούς προσφοράς της, που με συγκινεί και αναβαθμίζει την φιλική μας σχέση.

Υπήρξε πάντοτε υποστηρικτική , ιδιαίτερα σε περιόδους της ζωής μου που η ανάγκη να ακουμπήσω την κουρασμένη μου ψυχή , ήταν τόσο επιτακτική.
Κάποτε, που η ζωή μου αναμετρήθηκε με τον θάνατο, βρισκόταν ακριβώς δίπλα μου.
Σαν ο καλός «φύλακας άγγελός» μου, λειτούργησε με αυταπάρνηση, με φρόντισε με αγάπη, υπερβαίνοντας την προσωπική της σύγχυση και ταραχή, τον φόβο και τον πόνο που βίωσε τόσο ξαφνικά και απρόσμενα.

Ουδέποτε αποδέχθηκε τις ευχαριστίες μου για το μεγαλείο της ψυχής της, το μέγεθος της αυθόρμητης πράξης της, αποδεικνύοντας για μια ακόμα φορά τον σπουδαίο χαρακτήρα της.
Και είναι τόσον «ίδιον» του χαρακτήρα της, που πάντα πρόθυμα προσφέρει σε όποιον αισθανθεί ότι έχει ανάγκη.

Ένα υπέροχο πλάσμα που κουβαλά με τόση αγάπη τον Χριστό μέσα στην ψυχή της, στη Ζωή της , στις πράξεις της.

Και θεωρώ τον εαυτό μου ιδιαίτερα ευλογημένο, όταν μια ύπαρξη τόσο μοναδική είναι η δική μου Φίλη.

Είθε ο Θεός να σε προστατεύει , να σε γεμίζει δύναμη και υπομονή καλή μου «Δ».
Είμαι πεπεισμένη πως σου επιφυλάσσει μια αντάξια ευτυχισμένη ζωή.
Αφού η μόνη αμοιβή για την αρετή είναι πάντα η αρετή (Έμερσον). Ολόκληρη η ανάρτηση...

Εθνική τραγωδία

Η πραγματική εθνική μας τραγωδία έγκειται στο γεγονός ότι τίποτε και ποτέ δεν ολοκληρώθηκε στη χώρα μας... Δεν ολοκληρώθηκε η Επανάσταση του 21 ούτε το μακρυγιαννικό όραμα για δημοκρατία. Δεν ολοκληρώθηκε η επανάσταση στο Γουδί ούτε η εκκαθάριση των εθνικιστικών-αντιδραστικών στοιχείων που ξεκίνησε με την τιμωρία των υπευθύνων της μικρασιατικής καταστροφής. Δεν ολοκληρώθηκαν οι μεταρρυθμίσεις του Βενιζέλου. Δεν ολοκληρώθηκε η Εθνική μας Αντίσταση, αντίθετα, κατασυκοφαντήθηκε και σχεδόν ξεριζώθηκε. Δεν ολοκληρώθηκαν οι δημοκρατικοί αγώνες της δεκαετίας του '60, αντίθετα, ήρθε η χούντα, για ν« μας πάει ακόμη πιο πίσω. Δεν ολοκληρώθηκε η αντίσταση των δημοκρατικών δυνάμεων κατά της χούντας, αλλά πνίγηκε μέσα στην αγωνία, στον εθνικισμό, στο ρατσισμό, στο λαϊκισμό και στην υποκουλτούρα. Δεν ολοκληρώθηκε προηγουμένως η πολιτιστική επανάσταση της δεκαετίας του '60, που, αφού κακοποιήθηκε από το σκοταδισμό της εφτάχρονης δικτατορίας ,αντιμετωπίζεται ακόμη έως σήμερα σαν εχθρός από τη θριαμβεύουσα υποκουλτούρα...

Βλέπουμε λοιπόν ότι κάθε σημαντική ιστορική προσπάθεια για να πάμε σταματά απότομα, βίαια, για να ακολουθήσει μια μακρά περίοδος σκοταδισμού και αντιδραστικότητας σε όλους τους τομείς.

Αυτή η ανώμαλη εθνική πορεία είχε ως αποτέλεσμα αυτή τη σχιζοφρενική εικόνα που δείχνουμε προς τα έξω. Δηλαδή σημαντικά έως μεγάλα ιστορικά και πνευματικά επιτεύγματα που αντιστοιχούν στις βραχύχρονες περιόδους ακμής απ’ τη μια πλευρά και καταστάσεις έσχατης παρακμής, έλλειψη ήθους και περίσσευμα υποκουλτούρας από την άλλη.

Ύστερα από αυτή την ανάλυση, νομίζω ότι μπορούμε να τοποθετηθούμε σωστά απέναντι στα reality shows και να τα δούμε κυρίως σαν μια τρανταχτή απόδειξη της πραγματικής εικόνας του λαού μας σήμερα.

Για όσους πιστεύουν πως η εικόνα που παρουσιάζουν αυτές οι εκπομπές ανταποκρίνεται σε μια μειοψηφία του λαού μας, είναι φανερό πως έχουν δίκιο να τα καταγγέλλουν.

Αντίθετα για εκείνους —όπως κι εγώ— που θεωρούν ότι οι εκπομπές αυτές αντανακλούν πιστά το αληθινό βάθος του ελληνικού λαού σήμερα, αποτελούν μια τρανταχτή απόδειξη για το που βρίσκεται ο λαός μας, σε ποια βάθη, σε ποια σκοτάδια, σε ποια κατάντια, που βοηθά να συναγάγει κανείς τα σωστά συμπεράσματα.

Αν κάποιος επιχειρούσε σήμερα, καθώς άλλοτε, να εργαστεί πάνω στο μοντέλο που ονομάσαμε «Τέχνη μαζών», θα βρισκόταν σε δύσκολη θέση. Τι σημαίνει στο βάθος κάτι τέτοιο; Ότι ο πνευματικός δημιουργός επιλέγει ως ισότιμο συνομιλητή του το πλήθος, που στη συνέχεια ασπάζεται το καλλιτεχνικό έργο σαν δικό του. Όμως για ένα λαό που το μέσο επίπεδό του είναι αυτό που μας δείχνουν τα reality shows και οι υπόλοιπες δημοφιλείς εκπομπές στα κανάλια καθώς και οι διάφορες προτιμήσεις του ελληνικού κοινού (κέντρα διασκεδάσεως, δίσκοι, έντυπα κτλ.), είναι αδιανόητο να προτείνεις έργα που να έχουν ακόμη και το ελάχιστο στοχαστικό, έντεχνο και γενικά ποιοτικό περιεχόμενο. Κι απ’ αυτή και μόνο την άποψη η σύγκριση με το δημοτικό, λ.χ., τραγούδι. μάς δείχνει ότι οι Έλληνες της εποχής της Τουρκοκρατίας είχαν δεκάδες φορές υψηλότερο επίπεδο από άποψη ψυχικής και πνευματικής έκφρασης απ' ό,τι ο σημερινός μέσος 'Έλληνας.

Και γι' αυτόν ακριβώς το λόγο, επειδή το γενικό επίπεδο είναι το χαμηλότερο απ' όσα έχουμε φτάσει έως σήμερα, παρατηρούμε τα φαινόμενα ενός άκρατου εθνικισμού με ρατσιστικές και σοβινιστικές εξάρσεις, φαινόμενα που στο παρελθόν τα συναντούσαμε σε μικρές ομάδες, σε περιθωριακές μειοψηφίες και πιο χαρακτηριστικό— σε πολιτικές εισαγόμενες, που εξυπηρετούσαν τις γνωστές ξένες δυνάμεις που εφάρμοζαν και εφαρμόζουν στην περιοχή, αλλά στο εσωτερικό του λαού μας, την τακτική του διαίρει και βασίλευε.

Ακόμη περισσότερο ανησυχητικό είναι για μένα το γεγονός ότι παραδοσιακά χαρακτηριστικά του ελληνικού ήθους, όπως η ευγένεια, η σεμνότητα, ο αλληλοσεβασμός, η φιλοξενία, ακόμη και η ντροπή (η δυσκολία να ξεγυμνώνομαι-πραγματικά και ψυχικά μπροστά στους άλλους), όλα αυτά και πιθανώς και άλλα βασικά γνωρίσματα της φυλής μας βρίσκονται σε ύφεση, με αποτέλεσμα να μην μπορούμε να αναγνωρίσουμε πια τον εαυτό μας. Στο κάτω κάτω τι είναι η «ελληνικότητα» πέραν της κοινής καταγωγής και της κοινής γλώσσας; αφήσουμε που κι αυτή (η γλώσσα) παραμορφώνεται καθημερινά όλο και πολύ... Η «ελληνικότητα» συνίσταται. κυρίως στην κοινότητα ορισμένων βασικών χαρακτηριστικών και συμπεριφορών που ξεκινούν από την παράδοση και υλοποιούνται σε μια στάση και συμπεριφορά ζωής που μας ξεχωρίζει από άλλους λαούς. Μας κάνει. μοναδικούς, όχι με την έννοια μιας ανώτερης φυλής, αλλά περισσότερο υπό το πρίσμα της εθνικής, θα 'λεγα, συσπείρωσης και στάσης μέσα σ' έναν κόσμο που κινείται, μεταλλάσσεται, υπονομεύει, απειλεί.

Μέσα σ' αυτό το μωσαϊκό των λαών το στίγμα του κάθε λαού θα πρέπει να είναι ισχυρό, ευανάγνωστο, μοναδικό. Διαφορετικά, υπάρχει κίνδυνος να εκφυλιστεί μέσα στον κυκεώνα των πιέσεων, των επιθέσεων, των υπονομεύσεων και τελικά να διαλυθεί και να σβηστεί από το χάρτη.
Όλοι μας γνωρίζουμε από πού έρχονται οι μεγαλύτερες πιέσεις. Σ' αυτές που έρχονται απ' έξω προστίθενται κι αυτές που γεννήθηκαν και αναπτύχθηκαν μέσα στον ιστό της κοινωνικής μας ζωής. Έχουμε δηλαδή δύο «εθνικά», θα έλεγα μέτωπα: ένα εξωτερικό και ένα εσωτερικό. Με αποτέλεσμα να έχουν υποχωρήσει ανησυχητικά οι δυνάμεις άμυνας του εθνικού μας οργανισμού.

Είμαι βέβαιος πως, αν ξυπνούσε ο οποιοσδήποτε' Έλληνας από εκείνους που έζησαν στις περιόδους της εθνικής ακμής, από το '21 έως τον τελευταίο αντιδικτατορικό αγώνα, δε θα αναγνώριζε τη φυλή του. Με απορία και πικρία θα έλεγε : Μα είναι πράγματι. αυτός ο λαός για τον οποίο αγωνίστηκα; Όλες αυτές οι γενιές που πάλεψαν, που δημιούργησαν, που υπέφεραν και που προσπάθησαν γιατί υπεβλήθησαν σ' αυτές τις θυσίες και σ' αυτούς τους κόπους;

Θα μου πείτε, τι θα πρέπει να κάνουμε όλοι εμείς που αρνούμεθα να ταυτιστούμε με μια πραγματικότητα που μας θλίβει και μας συνθλίβει και πολλές φορές μάς προκαλεί αποτροπιασμό και που παράλληλα έχουμε χάσει τη δυνατότητα να παρεμβαίνουμε στα κοινά, καθώς βρισκόμαστε ουσιαστικά στο περιθώριο της εθνικής μας ζωής;
Ο καθένας, νομίζω, είναι. αναγκασμένος να επιλέξει το δικό του τρόπο ψυχικής και πνευματικής επιβίωσης, τη δική του στάση, αντίσταση, τη δική του συμπεριφορά.

Δηλαδή μέσα σ' αυτή τη χαώδη και σκοτεινή θάλασσα, που είναι σήμερα η ψυχική και πνευματική πραγματικότητα, δεν υπάρχουν ήλιοι ούτε σωτήριοι άνεμοι για να τη μεταβάλουν σε ελληνικά διαυγή πελάγη, σε Αιγαίο, Ιόνιο και Κρητικό πέλαγος. Υπάρχουν μόνο βάρκες με ναυαγούς, που προσπαθούν να σταθούν στην επιφάνεια ψάχνοντας για σωτήριες ακτές. Για τη δική τους δηλαδή, την εντελώς προσωπική πλέον σωτηρία... Κι αυτό, νομίζω, είναι το χειρότερο που θα μπορούσε να μας συμβεί.

(Μίκης Θεοδωράκης, εφημερίδα Ελευθεροτυπία, 4/5/1998) Ολόκληρη η ανάρτηση...

Περί των πάντων

Μάταιο Περίβλημα, ποῦ μὲ ἐμποδίζεις,
πώς θὰ σὲ σπάσω. Πώς θὰ πλησιάσω
τὰ αἰώνια Ὄντα, τὰ οὔτε ἔδω ἣ ἐκεῖ,
τὰ οὔτε χθὲς ἣ σήμερα, τά ἀπροσμέτρητα,
τὰ ἐξουθενώματα τῆς Ἀνοίας μας,
τὰ ἔσχατα τῶν μηδόλως Ὄντων.

H Ἐκλογὴ Α΄ & Β΄του Τάκη Κ. Παπατσώνη, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ίκαρος
Ολόκληρη η ανάρτηση...

Μην ξεχάσεις ποτέ το θαύμα ότι γεννήθηκεςΓια τον Ραφαήλ

Να θυμάσαι πάντα πως ήρθες στον κόσμο αυτόν, φέρνοντας τη μεγάλη δωρεά της Συγκατάθεσης.

Ήρθες, διαιρώντας το Αδιαίρετο, για να φέρεις από τους κύκλους του Άγνωστου, το φως της άρρητης Γνώσης.

Μην ξεχάσεις ποτέ πως, ανάμεσα στις χιλιάδες, στα εκατομμύρια ανθρώπους, εσύ θα είσαι πάντα ο Ένας! Ο Μοναδικός!

Όχι γιατί είσαι γιος μου. Όχι βέβαια. Μα γιατί η μοναδικότητα είναι το θαύμα, που φέρνει μαζί του το κάθε ανθρώπινο πλάσμα, που γεννιέται στον κόσμο. Φτάνει να το καταλάβει. Να το σκεφτεί.

Εκεί είναι ο πρώτος σεβασμός. Αυτός ο σεβασμός που τόσο βάναυσα βιάστηκε στις μέρες μας. Λοιπόν, ανάμεσα στις συμβουλές που μπορεί να σου δώσω, τούτη η πρώτη, είναι η πιο όμορφη: «Να θυμάσαι πάντα το θαύμα ότι γεννήθηκες!»

Κι αν οι καιροί μας είναι ανάξιοι για ένα τέτοιο θαύμα, μην ξεχάσεις ποτέ, πως τους καιρούς τους φτιάχνουν άνθρωποι. Και άνθρωποι τους αλλάζουν.

Το «Γράμμα στο γιο μου κι ένα άστρο» της Μαρίας Λαμπαδαρίδου Πόθου κυκλοφορεί από τις εκδόσεις της Ελληνικής Λέσχης Βιβλίου.

Τι είδους έννοια είναι η δωρεά της συγκατάθεσης και με ποιο τρόπο διαιρείται το αδιαίρετο; Με τον ίδιο τρόπο που δίνεις την αγάπη και γίνεσαι ολοένα πλουσιότερος.

Δυο άνθρωποι άγνωστοι μέχρι πρότινος μεταξύ τους, γνωρίστηκαν, αγαπήθηκαν, και μέσα από τη δική τους συγκατάθεση χάρισαν σε σένα ζωή, διαιρώντας την ατομικότητά τους, γινόμενοι οι δύο τους ένας, εσύ.

Για αυτούς από το αιωνίως Άγνωστο δημιουργήθηκε το φως αυτό που πλημμύρισε τη ζωή τους μέσω της άρρητης Γνώσης.

Ήρθες εσύ δεύτερος, μετά τον Αλέξανδρο, όντας όμως πάντα ο Ένας, ο Μοναδικός. Μόνο εσύ μια για πάντα. Ανάμεσα στα εκατομμύρια άλλα παιδιά γεννήθηκες και θα παραμείνεις για πάντα ο ξεχωριστός. Δικό σου γέλιο, ξεχωριστό δάκρυ, άλλες προτιμήσεις, άλλοι δρόμοι, χτυποκάρδι σαν κανενός άλλου, πεπρωμένο αδιάβατο για άλλους.

Θυμήσου το μικρό τριαντάφυλλο του Μικρού Πρίγκηπα και δες το στη ζωή σου. Όσα μα όσα λουλούδια ανθίζουν γύρω σου στη θέση όσων σε αγαπούν θα είσαι για πάντα το μοναδικό τριαντάφυλλο, το πιο όμορφο του κόσμου. Ή καλύτερα στον πλανήτη όσων σε αγαπούν θα είσαι το δεύτερο λουλούδι που θα προστατεύουν άλλοτε με γυάλες και άλλοτε με φροντίδα όσοι νοιάζονται να απομακρύνουν τα κάθε λογής επικίνδυνα πρόβατα από κοντά σου.

Μετά θα βρεις το δρόμο σου, θα σταθείς στα πόδια σου, θα διεκδικήσεις μέσα από τους δικούς σου αγώνες το χτίσιμο της προσωπικότητάς σου, θα κάνεις λάθη, θα πληγωθείς, θα ζήσεις την έκσταση, τη χαρά, την έκπληξη, την απογοήτευση. Θα χρειαστεί πολλές φορές να υπερβάλλεις τον εαυτό σου ή να σου φανούν τα εμπόδια της ζωής μεγαλύτερα από τις δυνάμεις σου.

Η διέξοδος είναι απλή. Δε χρειάζεται να φοβάσαι για τίποτε γιατί ο φόβος είναι μόνο ένα συναίσθημα ενώ εσύ ένα θαύμα. Από τη πρώτη στιγμή που γεννήθηκες στην επιθυμία των γονιών σου ως την ένσαρκη αποκάλυψή σου, δεν έκανες τίποτε άλλο παρά να φανερώνεις το θαύμα. Θυμήσου την παραπάνω συμβουλή: Μην ξεχάσεις ποτέ το θαύμα ότι γεννήθηκες. Πως δηλαδή εκ του μη όντος ήρθες στη ζωή, γεννήθηκες από αγάπη, διαχειριζόμενος εφ’ όρου ζωής αυτό το θαυμάσιο «δώρο της συγκατάθεσης».

Ίσως κι αυτός να είναι ο λόγος για τον οποίο θα πρέπει να εξετάζεις όλα τα πράματα στη ζωή διαφορετικά. Να θυμάσαι δηλαδή πως από την αρχή η ζωή σου είναι ένα θαύμα και δεν θα πάψει ποτέ να αποτελεί ποτέ ένα, παρά τις στιγμές που θα το ξεχνάς ή θα προσπαθήσουν οι άλλοι να σε πείσουν για το αντίθετο.

Όμως μικρέ, εσύ το νου σου. Τώρα πια ξέρεις, έχεις μάθει, το ζεις πως γεννιέται και πως αναπτύσσεται το θαύμα. Άσε τους άλλους να το ζητούν σε διηγήσεις φανταστικές, σε παραμύθια, σε απρόσμενα έκτακτα γεγονότα. Εσύ ζήσ’το όσο καλύτερα μπορείς. Το «καλύτερα» είναι ένας προσωπικός δρόμος που περιμένει να τον βαδίσεις με τα δικά σου όνειρα και τις δικές σου αντοχές. Μην ακούσεις κανέναν που θα θέλει να σου υποδείξει για σωστό δρόμο τον δικό του. Διατήρησε την παιδικότητά σου και αυτή θα σου δείχνει το δρόμο όταν μέσα σου οι ορίζοντες θα θολώνουν.

Φτιάξε τον καιρό μας. Άλλαξέ τον. Γεννήθηκες. Μη ξεχάσεις ποτέ πως από μόνο του αυτό είναι και θα μείνει θαύμα. Όμοιο και ίσο με την αγάπη μας. Εμείς απλά σου στρώνουμε έναν δρόμο. Σε περιμένει. Εμείς κι ο κόσμος όλος μαζί μας! Καλό δρόμο μικρέ μου! Ολόκληρη η ανάρτηση...

Θεοείδεια παρακατιανή

Θεωρώ την «Θεοείδεια παρακατιανή» το ευαγγέλιο της πολιτικής προσέγγισης. Ένα βιβλίο γραμμένο από τον σπουδαίο Κώστα Ζουράρι με σπάνια επιστημονικότητα, λογοτεχνική διάκριση, συγγραφική απλότητα και κυρίως γόνιμη διάθεση προβληματισμού.

Πολύ πιθανόν να ήταν χρήσιμο να έχουμε διαβάσει κάποιες από τις σελίδες του προτού καταφύγουμε στην εκλογική ψηφοφορία. Θα αποκτούσαμε μεγαλύτερη και σίγουρα ικανότερη αντίληψη για το πολιτικό ελληνικό γίγνεσθαι και θα απαγορεύαμε στον εαυτό μας να κατευθύνεται από κάθε λογής προπαγάνδα ή ανίκανους και κατ’ επάγγελμα πολιτικούς.

Οι περισσότεροι θα αναρωτηθούν τι σχέση μπορεί να έχει ο Θουκυδίδης κι ο Μακρυγιάννης, ο απόστολος Παύλος κι ο Όμηρος με τον Κολοκοτρώνη ή πώς ονόματα όπως οι Μάξιμος ομολογητής, Καμύ, Αριστοτέλης, Ζαμέλιος, Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος, Παπαδιαμάντης, Κωστής Μοσκώφ, Κοσμάς ο Αιτωλός, Κώστας Ταχτσής Ισαάκ ο Σύρος, πατριάρχης Μητροφάνης ο Γ΄, Αναστάσιος ο Σιναΐτης ,Κ. Θεοτόκης, Συνέσιος Πηλουσιώτης, Λεόντιος ο Βυζάντιος ορθοτομούν εμπλεκόμενοι με την πολιτική θεωρία και συμπεριφορά.

Το βιβλίο ολοκληρώνεται με τη σχέση της πολιτικής με το στάδιο Καραϊσκάκη, κάτι που θα ενδιαφέρει και θα γονιμοποιήσει τα ερωτηματικά πολλών. Η θεοείδεια παρακατιανή είναι η αναφορά στην θεϊκή καταγωγή της πολιτικής επιστήμης την οποία εμείς καταντήσαμε μια παρακατιανή. Χαρακτηριστική και η εικόνα του βιβλίου όπου τονίζεται η έννοια του κύκλου στην πολιτική πορεία και του παιδικού παιχνιδιού που αυτή κρύβει. Ίσως όλοι μας να είχαμε ορθότερη πολιτική συμπεριφορά εάν δεν είχαμε υποστεί τέτοια μεθοδολογία ακρισίας ως μαθητές στα ελληνικά σχολεία.

Έστω και αργά λοιπόν, ως συνειδητοποιημένοι ψηφοφόροι, ας εμπλουτίσουμε κάπως τα κριτήρια με τα οποία αποφασίζουμε για το μέλλον μας. Ίσως με τέτοιες διαδικασίες βελτιωθεί κάτι. Ολόκληρη η ανάρτηση...

Ο Μακρυγιάννης και οι εκλογές

Τί ἀπ’ ὅλα ζωογονεῖ τὸν Μακρυγιάννη, ὅταν παραιτεῖται ἀπὸ τὸν ἐμφύλιο; Ἡ ἀρχαία γνώση τῆς ὅμοιας φθορᾶς ἢ ἡ εὐχαριστιακὴ διάκριση τῆς θείας Λειτουργίας; Εἶναι ἁπλό: τὸν Μακρυγιάννη τὸν γέννησε τὸ συναμφότερον, καὶ ἡ δράση του ἐφαρμόζει τὸ συναμφότερον. Μὲ διάκριση, χωρὶς ἰδεολογικὴ ἄποψη: πότε μέσα στὸν ἐμφύλιο καὶ πότε ἔξω. Χωρὶς ἄποψη ἀλλὰ πάντοτε μὲ διάκριση κυνική, ἱλαρὴ καὶ τραγική. Καὶ ἡ διάκριση τὸν ὁδηγεῖ στὸ μέτρο. Γιατί ἀκόμα καὶ στὸν ἐμφύλιο πόλεμο, εἶναι δυνατὴ ἡ διάκριση καὶ φρόνιμο τὸ μέτρο.

Τί λέει, λοιπόν, αὐτὸ τὸ περιώνυμο ἐδάφιο;
Σκηνὴ τυπικὴ ἀπὸ τὸν ἐμφύλιο:

Πῆγα κι ἐγὼ πλησίον τους... κινήθηκαν τότε αὐτῆνοι... Σηκώθηκα ἐγὼ νὰ πάω μιντάτι (ενίσχυση) τοῦ Χατζηχρήστου˙ εἰς τὸν δρόμον ὂπου’ ναὶ τὸ χωρίον τοῦ Χατζηχρήστου, τὸ Μπολάτι, τὸ’ χὲ πιασμένο ὁ φίλος μου ὁ Νικήτας νὰ μᾶς βαρέση. Τοὺς ριχτήκαμε ἀπάνω τους καὶ τοὺς τζακίσαμε καὶ τοὺς πήγαμε κυνηγώντας ὡς κοντὰ εἰς τὸ Μπέρμπακα˙ κοντέψαμε νὰ φᾶμε τὸ βράδυ ψωμὶ μὲ τὸν ἀδελφόν μου Νικήτα˙ ἀπὸ τρίχα γλύτωσε. Σκοτώθηκαν κι ἀπὸ κείνους κι ἀπὸ τοὺς δικούς μου καὶ πληγώθηκαν καμπόσοι.

Η «Θεοείδεια παρακατιανή» του Κώστα Ζουράρι κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Εξάντας

Ο Κ.Ζουράρις χαρακτηρίζει το συγκεκριμένο απόσπασμα ως «μια έξοχη συμπύκνωση της ελληνικής πολιτικής επιστημολογίας» καθώς εδώ η «θεοπνευστία» του Μακρυγιάννη «ορθοτομεί μια από τις πιο καίριες σημάνσεις όλων των γραπτών εποχών».

Αν σήμερα ζούσε ο άγιος Μακρυγιάννης θα γέλαγε με τη ψυχή του ενώπιον της σύγχρονης προεκλογικής ατμόσφαιρας του τόπου μας. Ο ίδιος είναι σαφής. Στην πολιτική δεν υπάρχει ούτε καλός ούτε κακός. Όσο καλός είναι ο Μακρυγιάννης τόσο κακός μπορεί να γίνει και όσο άξιος είναι ο φίλος του ο Νικήτας τόσο ανίκανος μπορεί να αποδειχθεί. Το ουσιαστικό είναι αυτό που ο Ζουράρις ονοματίζει: συναμφότερον. Η ταυτότητα δηλαδή της πολιτικής ως ενός ενιαίου κύκλου όπου κυριαρχεί η ενότητα μέσω των διαφορών που ουσιαστικά δεν είναι τόσο εμφανείς γιατί, άνθρωποι μεν, οδηγούμαστε από την απρόβλεπτη φύση μας και δεν υπακούμε σε πολιτικούς κανόνες!

Ο «ηλιόλουστος» Μακρυγιάννης γνωρίζει ευκρινέστερα από τον καθένα μας πως η πολιτική δεν είναι τίποτα άλλο από ένα ιλαροτραγικό παιχνίδι όπου οι ανθρώπινοι χαρακτήρες είναι το ίδιο καλοί ή κακοί. Είναι αυτό που λέμε «το ίδιο μαγαζί με άλλη βιτρίνα». Κι αν δεν είναι έτσι τα πράγματα θα πρέπει να είναι. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει να είμαστε αντίπαλοι πολιτικά ή οπαδικά ή οπουδήποτε αλλού αλλά μετά την διεξαγωγή του όποιου αγώνα θα είμαστε πάλι φίλοι, άνθρωποι κάτω από τις ίδιες συνθήκες και ανάγκες. Γι’ αυτό κι ο Μακρυγιάννης πολεμά με τους αντιπάλους και μετά … κάθεται να γευματίσει μαζί με τον μέχρι πρότινος εχθρό, νυν φίλο του, Νικήτα. Φανταστείτε για παράδειγμα να διαφωνούμε με κάποιον γνωστό μας πολιτικά και το ίδιο βράδυ να καθόμαστε μαζί να δούμε τα αποτελέσματα σε ένα κλίμα φιλικό. Ή σαν να κατακτά μια αθλητική ομάδα το πρωτάθλημα και οι αντίπαλοι οπαδοί να χειροκροτούν (σε κάποια ξένα γήπεδα πάντως συμβαίνει).

Θα αναρωτηθεί κάποιος, μπορεί να είναι όλοι το ίδιο; Ναι, μπορεί να είναι όλοι το ίδιο αλλά διαφέρουν μόνο οι κατευθύνσεις τους˙ το τι τέλος πάντων εξυπηρετούν. Ποιους σκοπούς ή ποια συμφέροντα. Εκεί κρίνονται όλα Τα υπόλοιπα είναι ζητήματα που έχουν να κάνουν λίγο πολύ με τον χαρακτήρα του εκάστοτε πολιτικού.

Αυτό εξηγείται γιατί την ουσία της πολιτικής δεν τη γνωρίζουμε ποτέ. Σύμφωνα με τον Κ. Ζουράρι δεν τη μαθαίνουμε παθαίνοντας, την πάσχουμε εμείς από τους άλλους κι οι άλλοι από μας. Αυτή είναι η ματωμένη σάρκα της σχέσης μας. Δέστε το σχετικό παράδειγμα με την Αθήνα του 5ου π. Χ. αιώνα. Δεν ήταν η εξέχουσα προσωπικότητα του Περικλή που ανέδειξε την πολιτική φυσιογνωμία της πόλης αλλά η λειτουργία της πόλης που ανέδειξε τη φυσιογνωμία ενός τέτοιου ηγέτη. Η κάθε εποχή επιτρέπει στους πολίτες να έχουν τον πολιτικό αρχηγό που τους αξίζει. Δεν μας φταίει λοιπόν κανένας Καραμανλής ή Παπανδρέου για την εικόνα της χώρας μας αφού πρώτα εμείς δεν είμαστε σε θέση να προσφέρουμε κάτι για την αναβάθμιση της πολιτικής ποιότητας της. Έχουμε και θα έχουμε αυτό που είμαστε.

Ο Μακρυγιάννης πάλι στο σύντομο αυτό απόσπασμα από τα Απομνημονεύματά του ιχνηλατεί την έννοια της ελευθερίας με τρόπο ανατρεπτικό για τον καθένα μας. Από όλες τις πιθανές εκδοχές που είχε μετά τη συμπλοκή του με τον Νικήτα, αυτό που επέλεξε ήταν να μοιραστεί μαζί του το ψωμί. Τέτοιο ήθος, τέτοια έκταση στις προοπτικές της ελευθερίας του.

Αναρωτιέμαι στην ελληνική πολιτική πραγματικότητα ποιες είναι οι δυνατότητες της πολιτικής μας ελευθερίας. Να διαλέξουμε μεταξύ κάποιων ξεπερασμένων κομμάτων ή πολιτικών εκπροσώπων; Σε τι συνιστά ελευθερία η δυνατότητα επιλογής του λιγότερου κακού ή η άσκηση πολιτικής πράξης μια και μόνο φορά κάθε τέσσερα χρόνια και μόνο; Πόσο ελεύθεροι πρέπει να νιώθουμε κατευθυνόμενοι από προπαγάνδες και καπήλους δημοσιογραφίσκους ή για να μιμηθούμε τον ορθοτόμο μπάρμπα Γιάννη, πόσο ελεύθεροι είμαστε όταν αναγνωρίζουμε στις άλλες πολιτικές απόψεις μόνο αντιπάλους και όταν μιλάμε για νίκη δεν εννοούμε την πρόοδο της χώρας μας αλλά το υπέρ μας εκλογικό αποτέλεσμα; Και πάλι είναι ορθή ή αναγκαία λύση η αποχή;

Στο περί προοδευτισμού σύνθημα, που ενόψει ευρωεκλογών διαφημίζεται πολύ αυτές τις μέρες, ας θυμηθούμε πως για να είμαστε αληθείς με την πολιτική μας συμπεριφορά θα πρέπει να βάζουμε την πρόοδο μόνο για το καλό όλων (κι όχι κάποιων ή των περισσότερων) θυμούμενοι πως σύμφωνα με τον Ζουράρι, ακόμη και στον (όποιο) εμφύλιο είναι δυνατή η διάκριση και γόνιμο το μέτρο.

Ίσως τελικά για να προσεγγίσουμε την γνήσια πολιτική μας ταυτότητα και να επιτρέψουμε στον βίο μας να αληθεύει πολιτικά θα πρέπει να ενσκήψουμε με μεγαλύτερη ευθύνη και διάθεση μαθητείας στους πατέρες μας, σαν τον Μακρυγιάννη, και να αλλάξουμε πορεία γνωρίζοντας ποιους και τι έχουμε ενώπιόν μας. Ίσως έτσι κάποτε να αποκτήσουμε την πολιτική φυσιογνωμία που θα μας άξιζε ή καλύτερα θα είμαστε τέτοιοι που να αξίζουμε έναν καλύτερο πολιτικό βίο. Ολόκληρη η ανάρτηση...

Ό,τι ζητάς...

Ἁλωτὸν γὰρ τὸ ζητούμενον, ἐκφεύγει δὲ ταμελούμενον.

(απόδοση στα νέα ελληνικά: Ό,τι ζητάς μπορείς να το πετύχεις, σου ξεφεύγει μόνο ό,τι παραμελείς)

Από την "Αντιγόνη" του Σοφοκλή Ολόκληρη η ανάρτηση...

«Ουαί Υμίν»

«Ουαί Υμίν»
Λεκτική Επιθετικότητα και Πολιτιστική Ταυτότητα: Το Παράδειγμα της Κοινότητας του Αποστόλου Ματθαίου

του Δημήτρη Αρκάδα*

Σχεδόν κάθε φορά που ακούμε δείγματα του σημερινού εκκλησιαστικού θεολογικού λόγου, θεωρούμε ως δεδομένη και παγιωμένη την εικόνα του Ιησού, την οποία μας παρουσιάζει. Η επίσημη, θεσμική Εκκλησία εικονογραφεί το πρόσωπο και τα έργα του με όσο πιο «ανώδυνο» τρόπο μπορεί. Εμφανίζεται ενώπιόν μας ένας γλυκός και ήρεμος εβραίος δάσκαλος, ένας πράος στους τρόπους και μειλίχιος στις σχέσεις του με τους άλλους ανθρώπους ραβίνος, ένα συγκαταβατικό και προσηνές πρόσωπο στο κήρυγμα και την διδασκαλία του.

Μια τέτοια εικόνα του Ιησού, δεν είναι καθόλου ξένη προς την ευαγγελική μαρτυρία, η οποία μας έχει διασωθεί, καθώς και τα τέσσερα ευαγγελικά κείμενα μαρτυρούν προς αυτήν την κατεύθυνση. Άρα και η επιλογή της θεσμικής Εκκλησίας να τονίσει αυτήν την πτυχή του Ιησού είναι δικαιολογημένη, εφ’ όσον το μήνυμα που επιθυμεί να εκπέμψει είναι αυτό της διαλλακτικότητας, ειδικά προς τους άλλους κοινωνικούς εταίρους της, όπως είναι το κράτος. Μια εκκλησιαστική διοίκηση με άμεση και οργανική εξάρτηση από τον κρατικό μηχανισμό, ούσα δομικό κομμάτι αυτού του οργανισμού, δεν θα ήταν δυνατόν να τονίσει άλλα, περισσότερο «ακραία» και «περιθωριακά» πρόσωπα του Ιησού.

Εύλογα μπορεί να αναρωτηθεί κάποιος: μα υπάρχουν και τέτοιου είδους πτυχές που αφορούν το πρόσωπο του Ιησού; Γνωρίζουμε ήδη το βίαιο περιστατικό της εκδίωξης των εμπόρων από τον Ναό των Ιεροσολύμων. Ωστόσο, αν και το πιο γνωστό, δεν είναι το μόνο το οποίο μας δείχνει έναν διαφορετικό Ιησού. Στα ευαγγελικά κείμενα, τα οποία φέρουν ιδίως την σφραγίδα της παράδοσης του αποστόλου Ματθαίου, έχει καταγραφεί η πορεία της ματθαϊκής κοινότητας, διασώζοντας τα σκληρά λόγια ενός οργισμένου Ιησού, ο οποίος κατακεραυνώνει την πολιτικοθρησκευτική ηγεσία της ρωμαιοκρατούμενης Παλαιστίνης. Έχει ενδιαφέρον να χαρτογραφήσουμε τα σημεία ανάπτυξης τούτης της βίαιης παρέμβασης του Ιησού, αναλύοντας επιπλέον και την κοινωνική/πολιτική φύση του. Επίσης, θα επιχειρήσουμε να ανασυστήσουμε πτυχές της πολιτιστικής ταυτότητας της χριστιανικής κοινότητας και μάλιστα αυτής του Ματθαίου. Ο βασικός όγκος των δεδομένων μας εντοπίζεται στο 23ο κεφάλαιο του Ματθαίου.

1. «Ουαί υμίν, γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριταί» (Ματθ. 23:13-29)

Η παραπάνω φράση, η οποία χρησιμοποιείται κατά κόρον στο 23ο κεφάλαιο του κατά Ματθαίον ευαγγελίου (απαριθμούμε έξι φορές) στρέφεται εναντίον της πολυπληθέστερης ηγετικής θρησκευτικής ομάδας [2], αυτής των Φαρισαίων. Η αναφορά στους «γραμματείς» μάλλον γίνεται προκειμένου η ματθαϊκή κοινότητα να επιτείνει την κυρίαρχη θέση της φαρισαϊκής παράταξης, εφ’ όσον γνωρίζουμε και από άλλες κειμενικές πηγές τους όρους «οι γραμματείς των Φαρισαίων» (Μαρκ. 2:16) και «τινές των γραμματέων εκ μέρους των Φαρισαίων» (Πραξ. 23:9), οι οποίες μας αποκαλύπτουν την βαθειά συνάφεια των εν λόγω μερίδων [1].

Η βασική κατηγορία που τους προσάπτει ο Ιησούς, είναι αυτή του «υποκριτή». Η συγκεκριμένη φράση έλκει την καταγωγή της από το ελληνικό θέατρο: υποκριτής ήταν ο ηθοποιός, ο οποίος υποδυόταν, φορώντας την ανάλογη μάσκα, τα πρόσωπα που συγκροτούσαν το αρχαίο δράμα. Στην δική μας συνάφεια, ο Ιησούς τονίζει το στοιχείο της εξαπάτησης, κοινό τόσο στην θεατρική δραματουργία, όσο και στην κοινωνική συμπεριφορά και το ήθος πολλών μελών της φαρισαϊκής ομάδας. Φαίνεται ότι ο Ιησούς είχε αποκρυσταλλώσει αυτή την γνώμη γι’ αυτούς, καθώς από νωρίς καυτηριάζει την αποστεωμένη και σχολαστική προσήλωσή τους στο γράμμα του Νόμου, στηρίζοντας την κριτική του και στον προφητικό λόγο του Ησαία (Ματθ. 15:7). Η συνεχής επανάληψη της συγκεκριμένης κατηγορίας, έτσι όπως την παρουσιάζει η ματθαϊκή κοινότητα, εμμένοντας στο στοιχείο της θεατρικότητας (δηλαδή ότι οι Φαρισαίοι παίζουν μόνον έναν ρόλο, ο οποίος δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα της ζωής τους) και του προσωπείου (δηλαδή ενός ψεύτικου προσώπου, το οποίο επιδεικνύουν προς τα έξω, σε αντίθεση με την αληθινή τους εικόνα, που κρύβουν επιμελώς), μας κάνει να υποψιαστούμε ότι η εν λόγω φράση λειτουργούσε στα χρόνια που συγκροτείτο το ευαγγέλιο του Ματθαίου ως «τεχνικός όρος» μιας «ομολογιακής» τρόπον τινά επωδού, η οποία φανέρωνε τα συναισθήματα και την στάση των πιστών προς αυτούς.

2. «Φαρισαίε τυφλέ»-«οδηγοί τυφλών» (Ματθ. 23: 16, 19, 24, 26)

Στην επόμενη κατηγορία, ο τόνος του Ιησού γίνεται ακόμη πιο προσωπικός. Χρησιμοποιεί στην ρητορική του την λέξη «Φαρισαίε», ως κλητική προσφώνηση, προκειμένου να προσωποποιήσει έτι περαιτέρω την αντίθεσή του. Πλέον το φαρισαϊκό κίνημα ενσαρκώνεται και συγκεφαλαιώνεται σε ένα πρόσωπο, τον τυφλό Φαρισαίο. Η τυφλότητα, δηλαδή η ανικανότητα όρασης και θέασης του κόσμου, οφείλεται στην αδυναμία επεξεργασίας του φωτός, άρα στην αναγκαστική παραμονή στον χώρο του σκότους, τον χώρο απουσίας του φωτός. Εδώ ο Ιησούς αναφέρεται μάλλον στην οικτρή κατάσταση ανθρώπων, οι οποίοι ενώ ως πνευματικοί ταγοί και καθοδηγητές θα έπρεπε να είναι και οι ίδιοι ως φως, αντίθετα είναι τυφλοί, δηλαδή αμέτοχοι του πνευματικού φωτισμού, έργο στο οποίο τους έταξαν οι κοινωνικοί τους εταίροι.

Αναδεικνύεται με άλλα λόγια μια τερατώδης αντίφαση, η οποία καταρρακώνει τον φαρισαϊσμό, ως θρησκευτικό θεσμό του ιουδαϊσμού, εφ’ όσον υλοποιείται μια διαστροφή: παρουσιάζονται ως οδηγοί και θεματοφύλακες μιας θρησκείας, την οποία έχουν κατ’ ουσίαν προδώσει. Γι’ αυτό και ο Ιησούς υπογραμμίζει το τραγικό μέλλον αυτών, αλλά και όσων τους εμπιστεύονται: «τυφλοί εισίν οδηγοί τυφλών τυφλός δε τυφλόν εάν οδηγεί, αμφότεροι εις βόθυνον πεσούνται» (Ματθ. 15:14).

3. «μωροί και τυφλοί» (Ματθ. 23:17)

Συστατικό στοιχείο της τυφλότητας των Φαρισαίων αναδεικνύεται και η μωρία, δηλαδή η ανοησία. Σε αυτό το σημείο καταγγέλλονται από τον Ιησού ως ανόητοι και ασεβείς, εφ’ όσον η δεύτερη (ασέβεια) εμφανίζεται ως η βασικότερη εκδήλωση της πρώτης (ανοησία): πρέπει να είναι κανείς τουλάχιστον ανόητος, δηλαδή να στερείται νοήματος στη ζωή του, αν βρίσκεται εκτός της ευσέβειας, δηλαδή της αναγνώρισης, λόγω και έργω, της θεϊκής κυριαρχίας εντός του κόσμου. Εφ’ όσον οι Φαρισαίοι είχαν προσηλωθεί μάλλον στον εαυτό τους, δηλαδή στον δικό τους τρόπο προσέγγισης του Θεού, για τους πιστούς της ματθαϊκής παράδοσης είναι απλώς ανόητοι.

Και επειδή η προσφώνηση «μωρέ», δηλαδή «ανόητε», ήταν απαγορευμένη ανάμεσα σε αδελφούς (Ματθ. 5:22), συνάγουμε ότι οι Φαρισαίοι βρίσκονταν σαφώς εκτός των ορίων της ματθαϊκής κοινότητας, δηλαδή δεν ήταν «αδελφοί» τους, ούτε σε μια μακροπρόθεσμη προοπτική [3]. Διότι οι Φαρισαίοι υποστασιάζουν ένα πρωτοφανές σκάνδαλο: είναι εκείνοι οι οποίοι, όντες τέτοιας ποιότητας, έχουν την τυφλότητα να περιφρονούν τον λαό, ο οποίος αγνοούσε τον Νόμο: «αλλά ο όχλος ο μη γινώσκων τον νόμον επάρατοι εισιν» (Ιω. 7:49).

4. «όφεις, γεννήματα εχιδνών» (Ματθ. 23:33)

Στην αρχαία ιουδαϊκή εικονολογία, το φίδι, «ο όφις», συμβολίζει τον πειρασμό, γι’ αυτό και αποκαλείται ως «επικατάρατος» (Γεν. 3:14). Η χριστιανική κοινότητα, ως άμεσος απόγονος τούτης της κληρονομιάς, αναγνωρίζει με την σειρά της στον «όφι τον αρχαίο» (Αποκ. 12:9, 20:2), τον πειραστή, τον μεγαλύτερο βέβηλο πόλο, τον Διάβολο. Το φίδι, έτσι, καθίσταται σύμβολο αποστροφής (Ματθ. 7:10), θανάσιμου κινδύνου (Μαρκ. 16:18, Λουκ. 10:19), πανουργίας και εξαπάτησης (Β΄ Κορ. 11:3).Ως τέτοιοι στοχοποιούνται οι Φαρισαίοι από τον Ιησού. Τονίζει, εμμέσως πλήν σαφώς, ότι βρίσκονται στην υπηρεσία του αντίθεου πειραστή, εφ’ όσον έχουν οικειοποιηθεί την πρακτική του, την εξαπάτηση («υποκριταί») και τα παρελκόμενά της (τυφλότητα και μωρία).

Επιπλέον, για να επιτείνει τούτη τη βαριά κατηγορία ο Ιησούς, την συμπληρώνει με τον όρο «γεννήματα εχιδνών». Αυτή ειδικά η κατηγορία συνιστά μέγιστη προσβολή ενάντια στην θρησκευτική ιουδαϊκή ηγεσία, εφ’ όσον δυναμιτίζει έναν από τους σημαντικότερους πυλώνες κοινωνικής νομιμοποίησης εκείνης της εποχής: την αρχή της καθαρότητας του ισραηλιτικού γενεαλογικού δένδρου [4].

Χρησιμοποιώντας ο Ιησούς τούτη την αγαπημένη έκφραση του Ιωάννη του Βαπτιστή για τους Φαρισαίους (Ματθ. 3:7, Λουκ. 3:7), παρόμοια σε ανατρεπτική δυναμική με την «πονηρά και μοιχαλίδα γενεά» (Ματθ. 12:39 και 16:4), την «μοιχαλίδα και αμαρτωλή γενεά» (Μαρκ. 8:34), αμφισβητεί ευθέως και με επιθετικό τρόπο το κύρος τους, άρα και την δυνατότητά τους να ηγούνται, κληρονομικώ δικαιώματι, του ιουδαϊσμού [5]. Οι Φαρισαίοι δεν μπορούν να εμπνεύσουν πια, καθώς μετασχηματίζονται σε κοινωνικούς παρίες για τους χριστιανούς.

5. «παρομοιάζετε τάφοις κεκονιαμένοις, οίτινες έξωθεν μεν φαίνονται ωραίοι, έσωθεν δε γέμουσιν οστέων νεκρών και πάσης ακαθαρσίας» (Ματθ. 23:27)

Σύμφωνα με τα ιουδαϊκά ταφικά έθιμα του πρώτου μ.Χ. αιώνα, λίγο πριν την περίοδο του εβραϊκού Πάσχα και συγκεκριμένα γύρω στις 15 του μήνα Αδάρ (ο οποίος εκτεινόταν περίπου από τα μέσα Φεβρουαρίου έως τα μέσα Μαρτίου), οι τάφοι ασπρίζονταν με πολλή προσοχή. Κατ’ αυτόν τον τρόπο γίνονταν ευδιάκριτοι, ώστε κάθε ευσεβής Ιουδαίος να φροντίζει να αποφεύγει την οποιαδήποτε επαφή μαζί τους, προκειμένου να μην μολυνθεί [6]. Πρέπει ν’ αναφέρουμε ότι ο νεκρός, άρα και ο τάφος του, η τελευταία του κατοικία, θεωρούντο από τους αρχαίους ισραηλίτες ως πηγή βεβήλωσης, σύμφωνα με τον θρησκευτικό ιουδαϊκό κώδικα: «και πάς, ος εάν άψηται επί προσώπου του πεδίου τραυματίου ή νεκρού ή οστέου ανθρωπίνου ή μνήματος, επτά ημέρας ακάθαρτος έσται» (Αριθ. 19:16). Η πρακτική αυτή του ασπρίσματος αναφέρεται σε τάφους οι οποίοι ανοίγονταν ως χαντάκι ή φρέαρ στην γη [7] και όχι όπως συνέβη με την περίπτωση της ταφής του Ιησού, όπου «έθηκαν αυτόν εν μνήματι λαξευτώ» (Λουκ. 23: 53).

Τούτη η ταφική πρακτική υπογραμμίζει για άλλη μια φορά, με σκληρά λόγια, την υποκρισία των Φαρισαίων, καθώς δεν έχει σημασία το εξωτερικό, ωραίο παρουσιαστικό τους, αλλά ο ακάθαρτος και βέβηλος εσωτερικός κόσμος τους. Έστω κι αν πρόκειται για μια λεκτική μεταφορά, δεν παύει να είναι ανεπίτρεπτη με τα κοινωνικά μέτρα και σταθμά της εποχής, αφού σχετίζεται με έναν ιεροποιημένο θεσμό του Ισραήλ. Κι εδώ, ωστόσο, παρατηρούμε ένα αντεστραμμένο παράδοξο: μια «βέβηλη ιερότητα». Αντί να γίνονται αιτία αγιασμού και αγιότητας, οι Φαρισαίοι μολύνουν και εκτροχιάζουν θρησκευτικά τους ανθρώπους. Κι αυτό γιατί ό,τι ξεχειλίζει μέσα από εκείνους τους συμβολικούς τάφους είναι εκτός από την υποκρισία και η ανομία: «εστέ μεστοί υποκρισίας και ανομίας» (Ματθ. 23:28). Οι Φαρισαίοι μαστιγώνονται λεκτικά από τον Ιησού ως διαστροφείς της αλήθειας, ως δημιουργοί μιας εικονικής, άρα παραμορφωτικής, πραγματικότητας.

6. Κατασκευάζοντας μια Συλλογική Πολιτιστική Ταυτότητα

Μέσα από την βήμα-βήμα ανάλυση αυτών των λόγων του Ιησού, εγείρεται αναπόφευκτα το ερώτημα: γιατί; Γιατί τέτοια επιθετικότητα εκ μέρους του Ιησού εναντίον όσων τον απορρίπτουν; Μήπως δεν είναι αυτός που διακήρυξε ότι «όστις σε ραπίζει εις την δεξιάν σιαγόνα σου, στρέψον αυτώ και την άλλην» (Ματθ. 5:39); Ποιος ο λόγος μιας τόσο βίαιης αντιπαράθεσης; Συμβαδίζουν όλα αυτά με το μήνυμα της καταλλαγής που τρέφει τον χριστιανισμό;

Για να απαντήσουμε στα παραπάνω ερωτήματα, θα πρέπει να ανατρέξουμε στις συνθήκες γένεσης και ανάπτυξης της ματθαϊκής κοινότητας, η οποία όχι μόνον διέσωσε την παράδοση αυτή, αλλά και την κατέγραψε στο ευαγγέλιό της, πριν μας το παραδώσει «κτήμα ες αεί».

Ύστερα από την καταστροφή του Ναού, το 70 μ.Χ., από τους Ρωμαίους, δεν θα μπορούσαν να συνεχίσουν την ύπαρξή τους οι τάσεις και παρατάξεις του ιουδαϊσμού όπως τις γνωρίζαμε ως τότε. Η σαδδουκαϊκή αριστοκρατία και το ιερατείο, οι οποίοι βρίσκονταν σε άμεση σύνδεση με την ύπαρξη του Ναού, τώρα πια, χωρίς πραγματικό έρεισμα, διϋλίζονται εντός της μόνης ιουδαϊκής τάσης που επιβιώνει: τον φαρισαϊσμό [8]. Οι Φαρισαίοι, ταυτισμένοι με τους γραμματείς, δίνουν πλέον τον τόνο στην νέα πολιτιστική ιουδαϊκή πραγματικότητα και τις ανάγκες που χρειάζεται να καλύψει: Ποιο το μέλλον του ιουδαϊσμού στο εξής; Ο Φαρισαϊσμός ανασυντάσσεται και μέσα από την ερμηνεία του Νόμου ξεκινά η επόμενη φάση της ιστορικής πορείας του Ισραήλ, στην οποία κυριαρχεί το αίτημα για πάση θυσία διατήρηση της ιουδαϊκής καθαρότητας και μοναδικότητας, έτσι όπως την αντιλαμβανόταν ο ίδιος, με την αποκάθαρσή του από αλλότριες και «ύποπτες» τάσεις, όπως θεωρείτο τότε ο αρχικός χριστιανισμός. Η κυριαρχία τους θεωρείται αδιαμφισβήτητη, το κύρος τους ακλόνητο, η εξουσία τους δεδομένη. Είναι πλέον η μήτρα που θα αρχίσει να γεννά το μεταγενέστερο πνευματικό κίνημα του ραββινισμού [9].

Μέσα σε τούτο το περιβάλλον γεννιέται επίσης η κοινότητα της ματθαϊκής παράδοσης. Επρόκειτο για ιουδαιοχριστιανούς, δηλαδή για ιουδαίους, οι οποίοι ενώ διατηρούσαν ακόμη οργανική και ουσιαστική σχέση με τις λατρευτικές και νομικές πρακτικές του ιουδαϊσμού και θεωρούντο κατ’ αρχήν από τους ίδιους τους ιουδαίους, όπως ήδη προαναφέραμε, ως άλλη μία ιουδαϊκή τάση, εντούτοις ομολογούσαν την πίστη τους στον μεσσιανικό χαρακτήρα του προσώπου του Ιησού και κυρίως διακήρυτταν την εμμονή τους στην Ανάστασή του, κάτι με το οποίο διαφωνούσε σφόδρα η φαρισαϊκή/ραββινική πλευρά [10].

Έτσι, η κοινότητα του Ματθαίου, ξεκινά έναν αγώνα ζωής και θανάτου με την συναγωγή. Διεκδικεί την αποκλειστικότητα και εγκυρότητα της αληθινής ιουδαϊκής κληρονομιάς, χωρίς συμβιβασμούς, όταν μιλά υποτιμητικά για «ταις συναγωγαίς αυτών» (Ματθ. 10:17), δηλαδή των Ιουδαίων, ενώ μάλλον υποκρύπτεται το «εν ταις συναγωγαίς ημών» [11]. Πρόκειται για τις απαρχές μιας ενδο-ιουδαϊκής κρίσης, στην οποία η χριστιανική εκκλησία του Ματθαίου υπάρχει ως μειονότητα, άρα χωρίς εξουσία και κοινωνική διείσδυση, γι’ αυτό και επιστρατεύει το μόνο όπλο που διαθέτει: την λεκτική αντιπαράθεση [12].

Πολύ περισσότερο που, ο φαρισαϊκός/ραββινικός ιουδαϊσμός, με την σύνοδο της Ιάμνειας, η οποία συνεκλήθη περίπου κατά το 100 μ.Χ., χαρακτηρίζει πλέον τους χριστιανούς ως minim, δηλαδή «αιρετικούς», άρα και θεσμικά απόβλητους από τον κορμό του επίσημου ιουδαϊσμού. Η αρχή αυτής της εξέλιξης αποτυπώνεται στην κρίση που δονεί το κείμενο του Ματθαίου [13], το οποίο εκδίδεται περίπου δύο δεκαετίες πριν την παραπάνω ημερομηνία. Ειδικά τα «ουαί υμίν» που εκτοξεύονται εναντίον των Φαρισαίων, τοποθετούνται ως λεκτικό ισοδύναμο στους Μακαρισμούς και ιδίως στους ονειδισμούς και διωγμούς για τους οποίους προειδοποιούνται οι πιστοί (Ματθ. 5:11-12). Δύσκολα μπορεί κανείς να φανταστεί ότι αυτές οι πρακτικές δεν αντανακλούν στις επίσημες πράξεις του θεσμικού ιουδαϊσμού, παραπέμποντας σε ένα είδος «κοινωνικού εποστρακισμού» για τους χριστιανούς [14].

Τοποθετώντας, λοιπόν, η ματθαϊκή κοινότητα τέτοιας έντασης λόγια στο στόμα του Ιησού, δεν κάνει κάτι λιγότερο από το να επιχειρεί να οικοδομήσει μια ιδιαίτερη πολιτιστική ταυτότητα. Προχωρεί σε μια διαδικασία απονομιμοποίησης της φαρισαϊκής/ραββινικής ηγεσίας, μέσα από την λεκτική διάλυση του συμβολικού σύμπαντος του ιουδαϊσμού, το οποίο ενυλωνόταν στον Νόμο και τους θεσμικούς, αυθεντικούς εκφραστές του, τους Φαρισαίους [15]. Η αποιεροποίηση των Φαρισαίων μέσα από την δική τους, χριστιανική πηγή ιερότητας, δηλαδή το πρόσωπο του Ιησού και η συνακόλουθη λεκτική στοχοποίησή τους, φανερώνει εν τέλει την προοδευτική αποκοπή τους από την ιουδαϊκή κοινότητα, την πατρίδα των πατέρων τους. Η εκκλησιαστική κοινότητα του Ματθαίου, αν και βαθιά τραυματισμένη, ξεκινά μια ξεχωριστή πορεία, έξω από κάθε ασφάλεια του παρελθόντος, προσανατολισμένη στην ανοικτότητα του μέλλοντος.

Αναφορές

1. Daniel R. Schwartz, Studies in the Jewish Background of Chtistianity, Tubingen: J. C. B. Mohr (Paul Sieberg) 1992: 90.
2. Πολλών, αλλά όχι όλων. Οι χριστιανικές ευαγγελικές πηγές μας διασώζουν πληροφορίες για τις καλές σχέσεις που διατηρούσε ο Ιησούς με κάποιος Φαρισαίους. Υπήρχε μία μερίδα από αυτούς, οι οποίοι τον προειδοποιούν ότι ο Ηρώδης Αντίπας ζητά να τον σκοτώσει (Λουκ. 13:31), επίσης ο Ιησούς συχνά γευμάτιζε με Φαρισαίους (Λουκ. 7:36 και 14:1), ενώ ένας επιφανής Φαρισαίος, ο Νικόδημος, τον υπερασπίζεται ανοιχτά ενώπιον του Μεγάλου Συνεδρίου (Ιω. 7:50).
3. Bruce J. Malina and Richard L. Rohrbaugh, Social-Science Commentary on the Synoptic Gospels, Minneapolis: Fortress Press 1992: 142.
4. Bruce J. Malina, The New Testament World: Insights from Cultural Anthropology, London: SCM Press 1983: 113.
5. Bruce J. Malina, The Social World of Jesus and the Gospels, London and New York: Routledge 1998: 135.
6. Floyd V. Filson, The Gospel According to St. Matthew, London: Adam and Charles Black 19773: 247.
7. Anthony J. Saldarini, “Delegitimation of Leaders in Matthew 23”, Catholic Biblical Quarterly 54 (1992): 676, υποσημ. 47.
8. Gerd Theissen and Annette Metz, The Historical Jesus: A Comprehensive Guide, transl. by John Bowden, Minneapolis: Fortress Press 1998: 140.
9. Anthony J. Saldarini, “Delegitimation of Leaders in Matthew 23”, Catholic Biblical Quatrerly 54 (1992): 662-664.
10. Δημητρίου Αρκάδα, «‘Ιερές Προπαγάνδες’: Η Ανάσταση του Ιησού ως Άξονας Πολιτικής Στρατηγικής στη Σύγκρουση Ιουδαϊκής Συναγωγής και Ματθαϊκής Κοινότητας», Θρησκειολογία-Ιερά/Βέβηλα 5 (2004): 21-30.
11. Claudia Setzer, Jewish Responses to Early Christians: History and Polemics, 30-150 C.E., Minneapolis: Fortress Press 1994: 38.
12. J. Andrew Overman, Church and Community in Crisis: The Gospel According to Matthew, Valley Forge, Pennsylvania: Trinity Press International 1996: 325-326.
13. Charles W. F. Smith, “The Mixed State of the Church in Matthew’s Gospel”, Journal of Biblical Literature 82 (1963): 161-162.
14. Ekkehard W. Stegemann and Wolfgang Stegemann, The Jesus Movement: A Social History of Ist First Century, transl. by O. C. Dean, Jr., Minneapolis: Fortress Press 1999: 236-237.
15. Anthony J. Saldarini, Matthew’s Christian-Jewish Community, Chicago: The Chicago University Press 1994: 46-47.

* Ο Δημήτρης Αρκάδας είναι Θεολόγος, Καθηγητής 1ου Γυμνασίου Αίγινας Ολόκληρη η ανάρτηση...

Η αιωνιότητα και ο χαμένος παράδεισος

Μένοντας δοῦλοι στή μιζέρια τῆς καθημερινότητας μένουμε δοῦλοι στὸ πρόσκαιρο καὶ ἐφήμερο καὶ φθαρτὸ τοῦ κόσμου τούτου. Κλείνουμε ὅλη τή θέα τῆς ζωῆς στίς χωματερὲς ἐκτάσεις τῆς ρουτίνας, γίνεται ὅλη ἡ ζωὴ ἔνας παχὺς χωματόδρομος πού τὸν περνάμε ἔρποντας.

Κάθε ξύπνημα ὅμως κάποιας μεγάλης χαρᾶς μέσα μας, κάθε γεύση μεθυστικὴ τοῦ ἰδιαιτέρου καὶ ξεχωριστοῦ πού ὑπάρχει στή ζωή, εἶναι μία γεύση τοῦ ἀπόλυτου καὶ γι’ αὐτὸ μία γεύσῃ αἰωνιότητας… Ἡ αἰωνιότητα ζεὶ μέσα μας στήν κάθε μέρα, στήν κάθε ὥρα, σὰν σύγκριση καὶ σὰν νοσταλγία… Ὁ χαμένος παράδεισος ζεὶ μέσα μας στίς στιγμὲς τῆς μεγάλης χαρᾶς, στὸ πλησίασμα ἑνὸς ἀνθρώπου, μιᾶς ἀληθείας, μιᾶς ἀγάπης, μιᾶς ὀμορφιάς… Εἶναι στιγμὲς στή ζωή, αὐτές πού κάνουν τή δίψα μας μαρτύριο καί πού τὸ νιώθουμε καθαρά πώς θ’ ἀρκοῦσαν, σὲ μία ἀέναη παράταση, νά μάς ξεδιψάσουν γιά μία αἰωνιότητα.

Από το βιβλίο «Πεῖνα καὶ Δίψα» του Χρήστου Γιανναρά, εκδόσεις Γρηγόρη

Η «Πεῖνα καὶ Δίψα» είναι η πρώτη συγγραφική απόπειρα του Χρήστου Γιανναρά, ένα βιβλίο που ο ίδιος ονομάζει σαν μια «εφηβική εξομολόγηση με βασικό ερέθισμα τις πρώτες εμπειρίες της ανθρώπινης ανεπάρκειας».

Οι λέξεις αιωνιότητα, χαμένος παράδεισος, ιδιαίτερο και ξεχωριστό ακούγονται σε πολλούς σαν ξένες. Κάτι που το λέμε μα δεν το εννοούμε, κάτι εκτός ζωής που δεν μπορεί, δεν πρέπει, να αφορά εμάς.

Ιχνηλατούμε τον εαυτό μας στις στιγμές που δοκιμάζουμε τα όριά μας, δίχως πάντοτε να τα ξεπερνάμε. Μεγάλη χαρά, μεγάλη λύπη, συναπάντημα με πρόσωπα ξεχωριστά, ο έρωτας ο μοναδικός, η απώλεια αγαπημένων προσώπων, η πληρότητα και η έλλειψη, η διαρκώς ανανεούμενη στη ζωή μας πείνα και δίψα.

Μα τότε πού βρίσκεται αυτό που ονομάζουμε «ευτυχία» τη στιγμή που άλλοτε θα είμαστε χορτάτοι κι άλλοτε πεινασμένοι από αληθινή ζωή; Ο συγγραφέας απαντά κάνοντας ένα βήμα πιο πέρα. Αναγνωρίζει πως η ευτυχία δεν είναι καμία κορυφή και κανένας ισόβιος σκοπός. Εκεί παίζεται αυτό που ονομάζουμε ρουτίνα και έξοδος από αυτή. Είναι ανόητο να προσδοκούμε κάθε μας ημέρα να είναι μια συναρπαστική εμπειρία γεμάτη ωραίες εκπλήξεις. Κάτι τέτοιο θα ήταν εκτός από ουτοπικό και μονότονο. Θα χάναμε την αίσθηση της διαφοράς και της συγκίνησης.

Τι χάνουμε λοιπόν όταν, εξοικονομώντας ενέργεια, βυθιζόμαστε στη ρουτίνα της καθημερινότητας; Χάνουμε αυτή την ευρύτερη θέαση της ζωής, περιορίζοντας τις προεκτάσεις που μπορούμε να δώσουμε στα βιώματά μας. Και προσέξτε: το νόημα της ευτυχίας είναι για τον καθένα ξεχωριστό κι ως εκ τούτου άλλα τα όρια που βάζει ο καθένας. Να σου έχει δοθεί όλος ο κόσμος να θαυμάσεις κι εσύ να μην ταξιδεύεις έξω απ’ την πόλη σου.

Όταν όμως η συγκίνηση που αναπάντεχα έρχεται στη ζωή μας ξυπνάει τις κοιμισμένες μας προσδοκίες, αρχίζουμε να αμφιβάλλουμε και να επαναπροσδιορίζουμε τα όριά μας. Ο προσωπικός μας παράδεισος, που μέχρι χθες νομίζαμε χαμένο, εμφανίζεται εμπρός μας πλασμένος μόνο για εμάς, έτοιμος να τον γευτούμε.

Εκεί λοιπόν εντοπίζεται η αίσθηση της μεγάλης εντός μας χαράς, η μεθυστική γοητεία του ιδιαίτερου και ξεχωριστού που υπάρχει στη ζωή, η εκστατική γεύση του απόλυτου και η συνακόλουθη πρόγευση της αιωνιότητας. «Μιας στιγμής χωρητικότητα που κλονίζει αιώνες» καθώς λέει κι ο μεγάλος Οδυσσέας Ελύτης.

Είναι λοιπόν μέσα από αυτές τις στιγμές της μεγάλης χαράς, από το πλησίασμα ενός ανθρώπου, μιας αλήθειας, μιας αγάπης, μιας ομορφιάς, που ενσαρκώνουμε την πληρότητα σαν ιδιότητα και σαν προοπτική. Με ένα τέτοιο βίωμα λοιπόν είναι αδύνατο να πορευθείς αλλού γυρεύοντας την «ευτυχία». Ο βαθύτερος εαυτός είναι αδύνατο να λησμονήσει. Γι’ αυτό και ο Χ. Γιανναράς μιλάει για τον χαμένο Παράδεισο, αυτόν που κάποτε χάσαμε αλλά τον έχουμε ζήσει, τον νοσταλγούμε και κατευθύνουμε τα βήματά μας στο νόημα που γνωρίσαμε κατάβαθα εκεί.

Θυμηθείτε για παράδειγμα τον χαμένο Παράδεισο της παιδικότητάς σας και κάντε μόνοι σας τις αναγωγές. Εμπειρία, οδύνη απουσίας, ανάμνηση, δρόμος και προοπτική.

Λέμε πολλές φορές πως σημασία δεν έχει το πόσο καιρό ξέρεις κάποιον αλλά το πόσο βαθιά αυτός ο άνθρωπος έχει μπει στη ζωή σου. Έτσι κι όλες οι στιγμές μας κρίνονται όχι από τη συχνότητά τους αλλά από το πόσο βαθιά μας έχουν σημαδέψει. Και το συγκλονιστικό είναι ακριβώς αυτό: Πως δηλαδή ακόμη και στον καιρό τον δύσκολο αρκεί να ανασύρουμε από τη κιβωτό της μνήμης μας τις στιγμές που μας έδειξαν τον Παράδεισο. Είναι όμως ακριβώς αυτές οι «στιγμές στη ζωή, που κάνουν τη δίψα μας μαρτύριο και που το νιώθουμε καθαρά πως θ’ αρκούσαν, σε μια αέναη παράταση, να μας ξεδιψάσουν για μια αιωνιότητα».

Το ερώτημα λοιπόν είναι απλό και είναι χρήσιμο για μια φορά έστω μέσα στην ημέρα να το θέτουμε με ειλικρίνεια στον εαυτό μας; Ζεις την αιωνιότητα σήμερα; Ολόκληρη η ανάρτηση...